« ابن » واحد است ، و « ابناء » و « بنون » جمع اوست . و ابناء را جمع تكسير خوانند ، و بنون را جمع سلامت . و در حال رفع به « واو » بود ، و در حال نصب و جرّ به « يا » ، و « نون » ، براى اضافت بيوفتاده است . و مصدر ابن بنوّه باشد . و « اسرايل » نام يعقوب است . - عليه السّلام - و در معنى او خلاف كرده‌اند . بعضى گفتند معنى آن است كه : صفوة اللَّه ، و گفته‌اند معنى آن است كه : عبد اللَّه . و بعضى دگر گفتند : مركّب است از عربى و عبرى ، براى آنش اسرايل خواندند ( 1 ) كه اسرى الى اللَّه . و « ايل » ، به زبان عبرى ( اللَّه ) باشد . بيشتر مفسّران گفتند : خطاب با احبار جهودان است كه در عهد رسول - عليه السّلام - بودند در مدينه . و بعضى دگر گفتند : مراد جهودان و ترسايان عهد رسولند ، جز كه ايشان را نسبت كرد با پدر اعلى ، چنان كه گفت : يا بني ادم . * ( اذْكُرُوا ) * ، ياد كنى ( 2 ) . « ذكر » ضدّ نسيان بود ، و « ذكر » به معنى حفظ بود ، تقول : انا ذاكر و متذكّر ، اى حافظ [ 68 - پ ] . و ذكر به معنى گفتار بود ، يقال : ذكرته بالخير . و « ذكر » ، به معنى نوشته بود ، يقال : هذا مكتوب في ذلك الذّكر ، اى في ذلك المكتوب . و « ذكر » ، به معنى شرف بود فى قوله : وَإِنَّه لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ ( 3 ) . . . ، و « ذكر » ، به معنى شكر بود فى قوله - عليه السّلام : فان ذكره فقد شكره ، و قوله ( 4 ) : التحدث بالنعم شكر . و حسن بصرى گفت : مراد به « ذكر » در اين آيت شكر است ، اى اشكروا * ( نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ ) * . حدّ نعمت هر منفعتى بود كه به غيرى رسانند حسن ( 5 ) ، و براى آن گفتيم ( 6 ) حسن كه منعم بر انعام مستحقّ شكر و تعظيم باشد ، و بر قبيح مستحقّ تعظيم نباشد . و حدّ احسان و انعام هم اين باشد . * ( أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ ) * ، در اين دو قول است ، يكى آن كه : مراد آن نعمتهاست كه برايشان كرد دينى و دنياوى . و قولى ديگر آن كه : مراد آن نعمتهاست كه بر پدران و اسلاف ايشان كرد . و گروهى گفتند : مراد به نعمت جمع است و اگر چه لفظ واحد

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : خواندندى . ( 2 ) . يادى كنى / ياد كنيد . ( 3 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 44 . ( 4 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، فق ، وز عليه السّلام . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها چون غرض منعم نفع منعم عليه باشد . ( 6 ) . آج بر .