خداى تعالى گفت : * ( اهْبِطُوا ) * ، فرو شوى از اين جا ، و اين لفظ دليل آن است كه بهشت بر آسمان است . و « هبوط » و « نزول » ، و « وقوع » ، نظاير باشند ، و ضدّ او « صعود » بود . و « هبوط » ، زمين نشيب بود ، و « صعود » ، زمين بالا بود . * ( بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ) * ، خطاب است آدم را و حوّا را و ابليس را ، و بر آن قول كه گفت : در دهن مار شد ابليس ، خطاب مار باشد همچنين . و اين جمله در محلّ حال باشد ، اى في حال عداوة بعضكم بعضا . نبينى كه شيطان و مار دشمن بنى آدم باشند ، و بنى آدم دشمن ايشان . و اصل « عدوّ » ، از « تعدّى » گرفته است ، چه دشمن متعدّى باشد از ره دوستى و استقامت ، و عدوان مجاوزة الحدّ باشد ، و منه قوله تعالى : فَيَسُبُّوا اللَّه عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ ( 1 ) . . . ، اى عدوانا و ظلما . و دويدن را براى آن « عدو » خوانند كه از حدّ رفتن در گذشته باشد ، و امر كه باشد به هبوط مجرّد باشد ، نه به عداوت . و « عداوت » ، حال بود از مفعول به ، چنان كه : ضربت زيدا مجرّدا من ثيابه ، واجب نباشد كه زننده او را برهنه كرده باشد ، و چنان كه : الق زيدا و هو قائم ، مراد نه آن است كه زيد را به پاى كن ( 2 ) و آنگه او را ببين ( 3 ) . * ( وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ ) * ، گفتند : « مستقرّ » ، مصدر است ، و گفتند : قرارگاه است ، و هر بنا كه زايد باشد بر ثلاثى ، لفظ مصدر و مفعول و موضع در او متساوى بود ، كما قال : رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ ( 4 ) . . . ، و كما قال تعالى : هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ ( 5 ) [ 63 - پ ] . * ( وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ ) * ، يعنى تا زنده باشى ( 6 ) پشت زمين جاى شما باشد ، چون بميرى ، شكم زمين جاى شماست ، چنان كه دگر جا گفت : أَ لَمْ نَجْعَلِ الأَرْضَ كِفاتاً ، أَحْياءً وَأَمْواتاً ( 7 ) . و متاع ، تمتّع باشد ، و برخوردارى از ( 8 ) متاع دنيا از اين جاست ، و نكاح متعه از اين جاست ، و متعة المطلَّقة الَّتي لم يفرض لها صداق ، في

--> ( 1 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 108 . ( 2 ) . آج ، لب ، مب : كنى ، فق : به پا مىكنى . ( 3 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : ببينى . ( 4 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 80 . ( 5 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 42 . ( 6 ) . مب ، مر : باشيد . ( 7 ) . سورهء مرسلات ( 77 ) آيهء 25 و 26 . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : و .