سجده كند ، و اگر در تعظيم چيزى دگر بودى از سجده برتر ، همانا خداى تعالى بندگان را به آن فرمودى در عبادت خود . قوله تعالى : * ( إِلَّا إِبْلِيسَ ) * ، در اين استثنا خلاف كردند كه متّصل است يا منقطع ، و بناى اين مسأله بر آن باشد كه ابليس از فريشتگان بود يا نبود . عبد اللَّه عبّاس و عبد اللَّه مسعود و سعيد مسيّب و قتاده و ابن جريج و ابن جرير - الطَّبرىّ مىگويند : از جملهء فريشتگان بود . و مثل اين از صادق - عليه السلام - روايت كردند ، و بر اين قول استثنا متّصل بود ، و استثناى متّصل را معنى آن بود كه : مستثنى از جنس مستثنى منه باشد ( 1 ) ، چنان كه : ما بالدّار احد الَّا زيد . و منقطع آن باشد كه مستثنى از جنس مستثنى منه نباشد ، چنان كه : ما بالدّار ( 2 ) احد الَّا وتدا . چون خداى تعالى امر به سجدهء آدم فريشتگان را كرد ، و ابليس مخالفت كرد ، و خداى او را به لفظ « الَّا » اخراج كرد بايد تا از جملهء فريشتگان باشد . و حسن بصرى و قتاده و ابن زيد و ابو القاسم البلخىّ و رمّانى و جماعتى متأخّران گفتند : ابليس فريشته نبود ، و « الَّا » در آيت استثناى منقطع است ، چنان كه خداى تعالى گفت : ما لَهُمْ بِه مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ ( 3 ) . . . ، و قوله : فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ ، إِلَّا رَحْمَةً . . . ( 4 ) ، و قال الشّاعر : و موضع ليس بها انيس الَّا اليعافير و الَّا العيس و نابغه گويد : وقفت فيها أصيلا لا أسائلها عيّت جوابا و ما بالرّبع من احد الَّا اوارىّ لأياما ابيّنها و النّؤى كالحوض بالمظلومة الجلد و آنان كه گفتند : فريشته بود ، خلاف كردند . بعضى گفتند : سلطان آسمان دنيا بود و سلطان زمين . و بعضى دگر گفتند : ما بين السّماء الى الارض ، در حكم او بود . و بعضى دگر گفتند : خازنى بود از خازنان بهشت و نام او حارث بود ، و اين روايت ضحّاك است از عبد اللَّه عبّاس ، و از قبيله اى بود از فريشتگان كه خداى تعالى ايشان را از آتش آفريد ، نام اين قبيله « جانّ » بود .

--> ( 1 ) . آج ، لب ، فق : نباشد . ( 2 ) . مج ، وز من . ( 3 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 157 . ( 4 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 43 و 44 .