ابليس كه سر باز زد و بزرگوارى كرد ، و بود از جملهء كافران . اين پنج آيت است . « اذ » ، ظرف زمان ماضى باشد ، و محلّ او نصب بود و عامل در او چند چيز محتمل است : يكى فعلى مقدّر ، كانّه قال : اذكر يا محمّد * ( إِذْ قالَ رَبُّكَ ) * . و زجّاج مىگويد ، فعلى ( 1 ) مقدّر اين است : ابتدأ خلقكم حين قال ربّك ، و شايد كه عامل در او جواب « اذ » بود ، و هو قوله : * ( قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها ) * ، و ظروف ( 2 ) ابدا مضاف بود با جمله از فعل و فاعل ، يا از مبتدا و خبر . * ( لِلْمَلائِكَةِ ) * ، فرشتگان را . واحد او « ملك » باشد و اصل ( 3 ) او مهموز است ، چنان كه شاعر گويد : فلست بجنّى و لكن لملأك ( 4 ) تنزّل من جوّ السّماء يصوب و اصل او از « الوكة » بود ، و آن رسالت باشد ، و كذلك المألكة و المألكة ، قال عدىّ بن زيد : ابلغ النّعمان عنّى مألكا انّه قد طال حبسي و انتظاري و قال لبيد : و غلام أرسلته أمّه بألوك فبذلنا ما سأل و « تا » از ملائكه بيفگنند ( 5 ) در بعضى مواضع چنان كه اميّة بن ابى الصّلت مىگويد [ 54 - ر ] : و فيها من عباد اللَّه قوم ملائك ذللوا و هم صعاب پس بر اين قول ايشان را ( 6 ) ملائكه خوانند كه رسولان خدااند . و قولى ديگر آن است كه : اسم مشتق نيست ، و اين اسم جنس است ، كالجنّ و الانس . * ( إِنِّي جاعِلٌ ) * ، يعنى فاعل و خالق ، من كننده‌ام ، يعنى خواهم كردن در زمين خليفت . و « خليفه » ، فعليه باشد به معنى فاعل ، من خلفه يخلفه اذا قام مقامه ، براى

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : فعل . ( 2 ) . دب ، آج ، لب ، مب ، مر : ظرف . ( 3 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر ملك مالك بود مهموز ، آنگه قلب كرده است به ملائك به تقديم العين على الفاء . ( 4 ) . مج ، وز : بملك . ( 5 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر و . ( 6 ) . دب ، وز از آن ، آج ، لب ، فق از .