- جلّ جلاله - از فعل قبيح منزّه و متعالى است ، و خداى تعالى آن جنس ضلال را با ارباب خود حواله كرد ، يكى از آن ( 1 ) شيطان في قوله : وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً . . . ( 2 ) ، با ( 3 ) فرعون : وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَه وَما هَدى ( 4 ) ، [ 47 - پ ] با سامرى . وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ ( 5 ) ، با ( 6 ) اصنام في قوله : إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ . . . ( 7 ) ، دگر ، اگر خداى تعالى اضلال كند ، به معنى خلق ضلال و منع از ايمان ، امر و نهى و وعد ( 8 ) و وعيد و مدح و ذمّ و ثواب و عقاب باطل شود . امّا معنى ضلال و هدى از ( 9 ) اين آيت : بيشتر اهل علم بر آنند كه مراد به هدى آن است كه مؤمنان تقبّل كردند و معترف شدند و ايمان آوردند بدان و كافران منكر شدند آن را و جحود كردند . آن را هدى خواند و اين را ضلال و اضافت آن به خود به آن ( 10 ) طريق كرد كه بيان كرديم في اضافة الايمان و الكفر الى السّورة . چون عند ( 11 ) نزول سورت مؤمنان در ايمان بيفزودند و كافران در كفر ، اضافت آن زيادت با سورت كرد ( 12 ) في قوله تعالى : وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْه هذِه إِيماناً ( 13 ) - الايات . و بر آن طريق يكى ( 14 ) از ما چيزى خواهد از كسى كه گران آيد بر او دادن آن ، ندهد ، گويند : فلان بخّل فلانا ، فلان ، فلان را بخيل بكرد ، يعنى عند ( 15 ) سؤال او بخل اين ظاهر شد . و قوله : * ( وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ ) * ، يعنى جز بر فاسقان ( 16 ) قبول اين امثال ( 17 ) كردن گران نيايد تا ضلال ايشان ظاهر شود . و وجهى ديگر آن است كه : جماعتى هدى بر طريق ثواب حمل كردند و ضلال ( 18 ) بر اضلال از راه بهشت .

--> ( 1 ) . مر جمله . ( 2 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 62 . ( 3 ) . دب : و با . ( 4 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 79 . ( 5 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 85 . ( 6 ) . سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 36 . ( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : و با . ( 8 ) . آج ، لب ، فق ، مب : وعده . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : در . ( 10 ) . مج ، آج ، دب ، لب ، فق ، وز : بر آن ، مر : بدان . ( 11 ، 15 ) . مر : در حال . ( 12 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كرديم . ( 13 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 124 . ( 14 ) . مج ، فق ، لب ، وز ، مب ، مر : كه ، دب ، آج ، كه يكى . ( 16 ) . همهء نسخه بدلها و كافران . ( 17 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز دب : مثال . ( 18 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر را .