نبودند از ضلالت . قتاده مىگويد : چون اختيار ضلالت كردند بر هدى ، از هدى به ضلالت شدند و از طاعت به فرقت و از امن به خوف و از سنّت به بدعت [ 30 - ر ] ، خداى تعالى گفت : * ( فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ ) * . ابو مسلم محمّد بن بحر الاصفهانىّ گفت : مراد به « ضلالت » در اين آيت ، عذاب است ، و به « هدى » ، طريق ثواب ، بيانش قوله تعالى : أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ ( 1 ) . و اخبار و آثارى كه در باب منافقان و علامات ايشان آمده است ، بسيار است ، طرفى گفته شود : صادق - عليه السّلام - گويد از پدرانش ، از رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - كه او گفت : يا على ! مؤمن را سه علامت است : نماز و روزه و زكات . و منافق را سه علامت است : چون حديث كند دروغ گويد ، و چون وعده دهد خلاف كند ، و چون امينش دارند خيانت كند . عبد اللَّه عمر روايت كند كه رسول - عليه السّلام - گفت : چهار خصلت از علامت نفاق است : دروغ در حديث ، و غدر ( 2 ) در عهد ، و فجور در خصومت ، و خيانت در امانت . محمّد بن مخرم ( 3 ) گويد : از حسن بصرى پرسيدم اين خبر كه روايت كردند از رسول - عليه السّلام : ثلاث من كنّ فيه فهو منافق و ان صلَّى و صام و زعم انّه مسلم إذا حدّث كذب و إذا وعد اخلف و إذا ائتمن ( 4 ) خان ، سه خصلت هست كه هر كه آن سه خصلت در او بود منافق باشد و اگر چه نماز كند و روزه دارد و دعوى كند كه مسلمانم : دروغ گفتن عند حديث ، و خلاف كردن وعده ، و در امانت خيانت كردن . حسن بصرى مرا گفت : درست است ، اين حديث رسول - عليه السّلام - گفته است ، و هر كه را اين خصال در او باشد منافق بود . و حسن اين بر مذهب خود گفت ، كه مذهب حسن چنان است كه فاسق منافق بود ، و اين مذهب درست نيست و به

--> ( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 175 . ( 2 ) . آج ، مب : عذر . ( 3 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : محمّد بن محرم . ( 4 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، فق : اؤتمن .