و « دين » آيد به معنى قهر و غلبه ( 1 ) ، عرب گويد : دنته فدان ، اى قهرته فخضع . ابو عمرو غلام ثعلب مىگويد : دان إذا أطاع و دان و إذا عصى ( 2 ) ، و دان إذا عزّ و إذا ذلّ ، و دان و إذا قهر و إذا خضع ، مىنمايد كه : اين كلمه از اضداد است ، چنان كه « شعب » و مانند آن ، و اعشى اين هر دو معنى جمع كرد در دو بيت ، آن جا كه گفت : هو دان الرّباب اذكر هو الدّي ن دراكا بغزوة و صيال ثمّ دانت له ( 3 ) الرّباب و كانت كعذاب عقوبة الأطفال ( 4 ) و « دين » به معنى طاعت بود ، و منه الدّين الَّذي هو الملَّة لأنّه يدان به اللَّه ، اى يطاع ، و فلان ديّن أى ذو دين و طاعة للَّه تعالى . قال زهير : لئن حللت بواد في بني أسد في دين عمرو و حالت بيننا فدك اى في طاعة عمرو . و « دين » به معنى عادت بود ، چنان كه مثقّب العبدىّ گويد : تقول و قد ( 5 ) درأت لها وضيني أ هذا دينه أبدا و ديني اى عادته و عادتي . امّا از اين معنى ( 6 ) از آنچه مفسّران گفته‌اند و لايق ( 7 ) است ( 8 ) يكى « حساب » است ، و اين قول عبد اللَّه بن عبّاس و سدّى و مقاتل ، و قول ديگر : « جزا » است ، و اين قول قتاده و ضحّاك است . قول ديگر : قهر و غلبه است ، و اين قول يمان بن رباب است . و « طاعت » است ، و اين قول حسين بن الفضل ( 9 ) است . محمّد بن كعب القرظىّ مىگويد : * ( مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ) * ، مالك يوم لا ينفع فيه إلَّا

--> ( 1 ) . مب ، مر چنان كه . ( 2 ) . اساس : قهر ، به قياس با نسخه مج ، و اتّفاق ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 3 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، لسان ( 13 / 169 ) : بعد . ( 4 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، لسان العرب ( 13 / 169 ) : الاقوال . ( 5 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، لسان العرب ( 13 / 169 ) : اذا . ( 6 ) . مج ، دب ، وز ، مب : مر : معانى . ( 7 ) . مج ، مب ، مر آيت . ( 8 ) . آج ، لب ، فق ، وز ، مب ، مر : نيست . ( 9 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، فق ، وز : حسن بن الفضل .