قوله تعالى : * ( مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ) * . بدان كه : چنان كه در اخبار آمده است ، قراءت رسول - صلَّى اللَّه عليه و إله و سلَّم - و بيشتر صحابه مالك است به « الف » ، و جماعتى بسيار از تابعين . و از قرّاء ( 1 ) عاصم و كسائى و خلف و يعقوب ، مالك مىخوانند . و باقى قرّاء ملك مىخوانند بى « الف » . امّا حجّت آنان كه مالك مىخوانند به « الف » آن است كه گفتند : مراد آن است كه ملكيّت تصرّف در آن روز كس ندارد ، براى آن كه مالكى ( 2 ) همهء مالكان در آن ( 3 ) روز زايل شود ، و املاك همهء ملَّاك با حق تعالى افتد ، چه [ ما ] ( 4 ) به تمليك او مالك باشيم ، چون دست تصرّف ما از آن كوتاه كند ( 5 ) ، ما را تصرّف نباشد و ما مالك نباشيم ، چنان كه گفت : وَإِلَى اللَّه تُرْجَعُ الأُمُورُ ( 6 ) ، و گفت : وَإِلَى اللَّه عاقِبَةُ الأُمُورِ ( 7 ) ، و قوله تعالى : يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه ( 8 ) ، و قوله تعالى : لا يَمْلِكُونَ مِنْه خِطاباً ( 9 ) ، و امثالها ، يعنى در قيامت تصرّف جز خداى را - عزّ و جلّ - نباشد . و حجّت آنان كه ملك خوانند بى « الف » ، آن است كه گفتند : خداى تعالى در دنيا ملوك را تمكين كرد و بعضى را مملكت داد ، چون : انبيا و اوصيا و ائمّه . فردا ملك از همه باز ستاند و همه را معزول گرداند ، چنان كه در محكم كتاب گفت : لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ ( 10 ) ، و اين به معنى همان طريق است ، و اين هر دو حجّت متكافى است . حجّتى ديگر اين آوردند كه : ملك بليغتر است در مدح كه مالك ، براى آن كه ، هر مالك ملك نباشد ، و هر ملك مالك باشد . قرّاء مالك گفتند : خود مالك بليغتر باشد كه آن تصرّف كه مالك را در ملك خود برود از بيع و وقف و هبه و اقرار ، ملك را در ملك خود بنرود ، پس مالك بليغتر است از ملك ، و اين حجّتها نيز

--> ( 1 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : در قراءت ، وز : در قرّاء . ( 2 ) . دب ، آج ، لب : مالكيت . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : اين . ( 4 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : كنند . ( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 210 . ( 7 ) . سورهء لقمان ( 31 ) آيهء 22 . ( 8 ) . سورهء انفطار ( 82 ) آيهء 19 . ( 9 ) . سورهء نبأ ( 78 ) آيهء 37 . ( 10 ) . سورهء غافر ( 40 ) آيهء 16 .