فرشتگان ، و آدميان ، و پريان ، و ديوان . و بهايم را عالم نگويند كه كلمه مشتق است از علم ، و شاعر مىگويد : ما ان سمعت بمثلهم فى العالمينا عبد الرّحمن زيد اسلم گفت : جملهء مرتزفانند ، يعنى روزى خوارگان ( 1 ) . نضر بن شميل مىگويد : اين اسمى باشد واقع بر جماعتى بسيار از هر جنس ، عبد اللَّه زبعرى مىگويد : إنّي وجدتك يا محمّد عصمة للعالمين من العذاب الكارب ابو عمرو علاء گفت : هر چه درج دارد ، و اين معنى قول عبد اللَّه بن عبّاس است كه [ گفت ] ( 2 ) : عالم اسمى است [ واقع ] ( 3 ) على كلّ من دبّ و درج ، بر هر چه بر زمين برود . صادق - عليه السّلام - مىگويد : هم اهل الجنّة و النّار ، اهل بهشت و دوزخاند ، و حسن و قتاده و مجاهد مىگويند : عبارت است از جميع مخلوقات ( 4 ) ، بيانش آن است كه در قصّهء فرعون مىآيد ( 5 ) : وَما رَبُّ الْعالَمِينَ ، قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا ( 6 ) . . . ، و اوليتر آن باشد كه حمل كنند بر عموم كه فايده را جامعتر بود ، چه مانعى نيست از تنافى و جز آن . و بر اين وجه ، اشتقاق او از علم و علامات ( 7 ) باشد براى ظهورشان و ظهور آثارشان . اكنون بدان كه در مبلغ عالم ( 8 ) خلاف كردند . سعيد بن المسيّب مىگويد : خداى را عزّ و جلّ - هزار عالم است ، ششصد ( 9 ) در بحر ، و چهار صد در برّ . ضحّاك گفت : خداى تعالى را سيصد و شصت عالم است ، سيصد از ايشان برهنه‌اند كه جامه نپوشند و ندانند كه ايشان را خالقى هست ، و شصت ( 10 ) از ايشان جامه پوشند ( 11 ) .

--> ( 1 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، فق ، وز : روزى خواران ، مب ، مر : روزى خورانند . ( 2 ، 3 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 4 ) . مر : عبارة عن جميع المخلوقات . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : مىگويد . ( 6 ) . سورهء شعراء ( 26 ) آيهء 23 و 24 . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : علامت . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : ايشان . ( 9 ) . مب : شصد . ( 10 ) . مج : شست . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مب ، مر : پوشانند .