امكان ذاتى عبارت است از اينكه شىء بحسب ذات نه ضرورت وجود داشته باشد و نه امتناع وجود بلكه بحسب ذات هم قابل موجود شدن است و هم قابل معدوم شدن مثل همه امورى كه در اين جهان پديد مىآيند و از بين مىروند امكان ذاتى با ضرورت بالغير و امتناع بالغير منافات ندارد زيرا اشكالى ندارد كه شىء بحسب ذات لا اقتضا باشد يعنى نه ضرورت وجود داشته باشد و نه امتناع وجود لكن بحسب اقتضاء غير ضرورت يا امتناع پيدا كند و چون علت ضرورت دهنده به معلول است هر ممكن بالذاتى در حال وجود ضرورت بالغير دارد و در صورت عدم امتناع بالغير . و اما امكان بالغير معنا ندارد يعنى معقول نيست كه امكان از ناحيه غير براى شىء حاصل شود زيرا آن شىء بحسب ذات يا ممكن است يا واجب يا ممتنع اگر ممكن است پس بحسب ذات واجد امكان است و معنا ندارد كه از ناحيه غير به او امكان برسد و اگر واجب يا ممتنع است لازم مىآيد كه واجب بالذات و ممتنع بالذات بواسطه يك امر خارجى حالتى پيدا كند كه هم بر او عدم جايز باشد و هم وجود و البته اين جهت با وجوب ذاتى و امتناع ذاتى منافى است پس امكان بالغير معنا ندارد و از اقسام شش گانه فرضى ابتدائى ما پنج قسم معقول و يك قسم غير معقول است . از بيان فوق معلوم شد كه هر معلولى وجوب و ضرورت بالغير دارد و اگر فرضا نظام موجودات از سلسله علل و معلولات غير متناهى تاليف يافته باشد تمام نظام موجودات از وجوبات بالغير تشكيل شده نه وجوب بالذات . يكى از موارد تناقض گوئى ماديين همين جا است يعنى از طرفى خود را به نظام على و معلولى معتقد نشان ميدهند و از طرف ديگر جبر على و معلولى را دليل بر نفى مبدا كل و صانع كل مىگيرد و ادعا مىكنند كه چون پيدايش موجودات بر طبق نظام على و معلولى جبرى و خلاف ناپذير است فرض وجود مبدا كل و صانع كل معنا ندارد زيرا وجود هر موجودى بطور وجوب و جبر و ضرورت است و هر موجودى در مرتبه خود واجب الوجودى است پس فرض واجب الوجودى كه خالق كل موجودات باشد چه لزومى دارد ولى حقيقت اينست كه جبر على و معلولى يكى از مقدمات قطعى است كه ما را بوجود عله العلل و واجب الوجود بالذات كه همه وجوبات بالغير و وجودات بالغير منتهى به او و قائم بذات او است رهبرى مىكند و ماديين نعل وارونه مىزنند زيرا اساس ماديت و انكار مبدا كل روى بناء صدفه و نفى نظام على و معلولى است نه روى اثبات آن لكن ماديين چون چاره اى از قبول قانون عليت و معلوليت نمىبينند فهميده يا نفهميده بين جبر غيرى و جبر ذاتى اشتباه