السيد الطباطبائي

81

اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي )

سلسله احكام قطعى و يقينى دارد مثلا همه كس مىداند كه چهار ضرب در پنج مساوى بيست است و به اين مطلب يقين دارد و خلاف آن را محال و ممتنع مىداند پس بيست بودن چهار ضرب در پنج را ضرورى مىداند و البته تا اذهان تصور روشنى از ضرورت نداشته باشند نمىتوانند در مورد قضيه اى اين گونه حكم نمايند اساسا مفاهيم عامه فلسفى همه بديهى التصور و همه آنها ابزا رهاى اصلى تفكر بشر هستند بشر اگر تصورى از وجود و عدم و تصورى از وجوب و امكان و امتناع و تصورى از وحدت و كثرت و تصور از علت و معلول نداشته باشد نمىتواند در هيچ موضوعى با طرز عقلانى و منطقى فكر كند و در اطراف موضوعات به طرز استدلالى سخن براند ملاك نطق كه ما به الامتياز انسان از ساير حيوانات است بر خلاف آنچه عموما فلاسفه مىگويند تنها قوه تجريد و تعميم و كلى سازى ذهن نيست بلكه واجد بودن اين مفاهيم عامه فلسفى است كه معقولات ثانيه و نتيجه يك نوع فعاليت خاص ذهن مىباشند بهر حال پس ما در مقام بيان معناى ضرورت و امكان احتياج بتعريف نداريم و در اين گونه موارد طبق معمول به تنبيه و تذكار و ارجاع اذهان به مرتكزات و وجدانيات آنها بايد قناعت كرد ضرورت و امكان معقول است نه محسوس بيان مفصل اينكه مفاهيم ضرورت و امكان و امتناع از چه راهى وارد ذهن مىشوند و قوه مدركه به چه ترتيب و به چه كيفيت بانها نائل مىشود و آيا آن طورى كه برخى از حسيون پنداشته‌اند ورود اين مفاهيم را به ذهن از راه يكى از حواس مىتوان توجيه كرد يا نه و همچنين بيان اينكه به چه دليل بايد اين مفاهيم را جزء مفاهيم عامه فلسفى و معقولات ثانيه شمرد و همچنين بيان اينكه آيا دليلى هست كه همه اذهان خواه ناخواه واجد اين مفاهيم هستند يا نه جزء مطالبى است كه با در نظر گرفتن وضع اين مقاله ما نمىتوانيم به تفصيل وارد آنها بشويم ولى اندك توجهى كافى است كه بفهميم هيچيك از اين مفاهيم سه گانه حسى نيستند و معقولند بديهى است كه ضرورت و جبر و خلاف ناپذيرى كه بر سراسر موجودات حاكم است يك پديده بالخصوصى در عرض ساير پديده هاى جهان نيست كه قابل حس و لمس باشد و ما هرگز جبر و ضرورت را نديده يا نشنيده يا بو نكرده‌ايم و در عين حال تصور روشنى از آنها داريم پس عقل ما اين حقايق را به طريق ديگرى نائل شده بعلاوه ما در مقاله 5 باثبات رسانيديم كه عليت و معلوليت قابل احساس نيست و همچنين ثابت كرديم كه مفهوم وجود را ذهن از راه احساس