مىرسيم . گر چه دقيقا صافى و روشنى مرحلهء نخستين را ندارد ، ولى حقايق تاريخى ، عادات و سنن اجتماعى ، ادب و ادبيات مرثيه نگارى ارزشمندى را دربارهء آن حادثهء بزرگ و جانگداز به ثبت رسانده است كه تأمل و دقت را مىطلبد . كتاب شناس معروف جهان تشيع ، مرحوم حاج شيخ آقا بزرگ تهرانى در اثر ماندگار خود " الذريعة الى تصانيف الشيعة " ( 1 ) تعداد شصت و پنج اثر از اين نوع مقاتل را نام مى برد و به همين تعداد نيز در لا به لاى ديگر مجلدات نام برده است كه يقينا چيزى در حدود 150 نوع اثر مقتلى مى باشد . تازه اين تعداد كثير ، مربوط به تتبع محدود يك فرد محقق در مقام تتبع محدود مى باشد و يقينا تعداد اين گونه مقاتل ، خيلى بيش از اين مقدار بازگوشده ، بوده است ، چون هر عالم دينى محب اهل بيت ( ع ) ، خواسته است در طول عمر خويش ، از اين طريق ، اظهار ارادتى به ساحت والاى شهيدان كربلا نموده باشد ، كه در كوران حوادث روزگار ، يا از بين رفته اند ، يا در اختيار محققان بعدى قرار نگرفته اند . از اين تعداد مقاتل مضبوط ، حدود ده نوع از آن مقاتل مربوط به قرون اوليه اسلامى است كه اسامى آنها به اين ترتيب مى باشد : 1 . مقتل أصبغ بن نباته مجاشعى ( متوفى در قرن اول ) كه از ياران خاص امير مؤمنان ( عليه السلام ) و صاحب عمر پر بركت ، متجاوز از صد سال بوده است . ( 2 ) 2 . مقتل جابر بن يزيد جعفى ( متوفى 128 ه‍ . ق ) صاحب تفسير معروف . ( 3 ) 3 . مقتل أبى مخنف لوط بن يحيى بن سعيد أزدى ( متوفى 157 ه‍ . ق ) . ( 4 ) 4 . مقتل نصر بن مزاحم منقر بن عطار ( متوفى 212 ه‍ . ق ) كه نجاشى در رجال خود ، بخصوص از آن نام برده است .

--> 1 . الذريعه ، ج 22 ، ص 20 تا 30 . 2 . معجم رجال الحديث ، ج 3 ، ص 219 تا 225 . 3 . طبقات مفسران شيعه ، ج 1 ، ص 601 تا 604 . 4 . البته مقتلى كه طبرى از آن نقل كرده است ، آن مقتلى نيست كه اكنون در دسترس مى باشد .