شده كه گوشها و چشمها و پوستها روز قيامت بر اعمال آدمى گواهى دهند ، ممكن است بگوئيم مراد از شهادت ، شهادت طبعى است مثل ضخيم شدن پوست دست كارگر ولى آيهء بعدى ميگويد : بپوستهاى خود ( پرخاش كرده ) گويند : چرا بر عليه ما گواهى داديد ؟ ! معلوم مىشود كه پوست با شعور بوده و سخن انسان را خواهد شنيد ، آنوقت جواب پوستها عجيب است كه خواهند گفت : * ( أَنْطَقَنَا الله الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ ) * خدائى كه هر چيز را بسخن در آورده ما را بسخن و تكلَّم در آورد . از اين روشن مىشود كه در قيامت تكامل بحدّى خواهد رسيد كه همه چيز زنده و همه چيز ناطق و همه چيز با شعور خواهد بود و انسان با دست و پاى خود سخن گفته و جواب خواهد شنيد . در لفظ « جهنّم » راجع به اين مطلب توضيحى داده شده است نظير اين آيه است آيهء * ( الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ ) * يس : 65 . مشروح تكامل عجيب در كلمهء « قيامت » ديده شود . بجان خودم قسم : اگر يك متفكر بىغرض در اين گونه آيات فكر كند و بداند كه اين كلمات در موقعى طلوع كرده كه در محيط تاريك عربستان جهل و نادانى بر همه چيز حكومت ميكرد ، شكّ نخواهد داشت در اينكه اين سخنان از مبدء لا يزال سرچشمه گرفته نه از بشر . نظر : نگاه كردن . گاهى مراد از آن تدبّر و تأمّل و دقت است . و گاهى مراد معرفت حاصله بعد از فحص و تأمّل است ( راغب ) . * ( وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ ) * توبه : 127 . مراد نگاه عادى است . * ( وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ ) * حشر : 18 . مراد تأمل و دقّت است يعنى هر نفس تأمّل كند براى فردا چه از پيش فرستاده است همچنين آياتى از قبيل * ( أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ ) * غاشيه : 17 . * ( أَ وَلَمْ يَنْظُرُوا ) *