هل : حرف استفهام است مثل * ( هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ) * توبه : 127 . بيشتر وقوع آن در قرآن مجيد براى تقرير است . خواه براى تنبيه باشد يا نفى يا تكبيت چنان كه راغب گفته است . مثلا در آيات زير تنبيه بر نفى است . * ( هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ ) * مريم : 98 . آيا كسى از آنها را مييابى ؟ يعنى نمييابى * ( وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِه هَلْ تَعْلَمُ لَه سَمِيًّا ) * مريم : 65 . * ( فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ ) * ملك : 3 . در اين آيات تقرير براى نفى است . در بسيارى از آيات بعد از حرف هل لفظ « الا » آمده است مثل * ( هَلْ جَزاءُ الإِحْسانِ إِلَّا الإِحْسانُ ) * رحمن : 60 . * ( هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَه ) * اعراف : 53 . * ( هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ ) * انعام : 158 . در اين آيات ظاهرا مراد از « هل » نفى است گوئى در مقام « ماء » نافيه است چنان كه در بعضى از آيات بجاى هل « ما » آمده است مثل * ( ما يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً ) * يس : 49 . * ( وَما يَنْظُرُ هؤُلاءِ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً ) * ص : 14 . على هذا هل در اين گونه موارد براى تقرير نفى است . ابن هشام در مغنى گويد : معناى نهم هل آنست كه از آن نفى اراده مىشود لذا در آيهء * ( هَلْ جَزاءُ الإِحْسانِ إِلَّا الإِحْسانُ ) * حرف « الا » بخبر وارد شده است در اقرب الموارد اين معنى را نقل و تصديق كرده است در مجمع آن را در آيهء فوق « ليس » و در جلالين « ما » معنى نموده و در آيهء * ( هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ ) * مجمع و بيضاوى و جلالين آن را « ما يَنْتَظِرُون » گفته‌اند . * ( هَلْ أَتى عَلَى الإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً ) * انسان : 1 . ابن هشام در مغنى گويد : معناى دهم هل آنست كه بمعنى « قد » آيد عده‌اى از قبيل ابن عباس ، كسائى و فراء آن را در آيه « قد » معنى كرده‌اند . . . زمخشرى مبالغه كرده و گفته هل پيوسته بمعنى « قد » است و استفهام از همزهء مقدره