ولى انسان گذشته از راههاى زندگى براههاى خوب و بد ، عدل و ظلم ، كمك و آزار و غيره نيز تكوينا هدايت شده است گر چه اين چيزها باحتمال نزديك بيقين در جنبندگان ديگر نيز هست ولى ما پى نبرده‌ايم . * ( قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى ) * طه : 50 . اين آيه جواب موسى عليه السّلام است بفرعون ظاهرا مفعول « هدى » همان « كلّ شىء » و تقدير آن « ثمّ هدى كلّ شىء » است اگر خلق در آيه بمعنى تقدير و اندازه گيرى باشد منظور آنست كه : خدا هر چيز را اندازه گرفت و هر چيز را به اندازه خويش و طريق زندگى و بقايش هدايت نمود در اين صورت آيه مثل * ( وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى ) * اعلى : 3 . خواهد بود ، و اگر اعطاء خلق بمعنى آفريدن باشد معنا اين مىشود كه خدا هر چيز را آفريد و براههاى زندگى و سعادت و شقاوت و كمال وجود رهبرى فرمود . لفظ « كلّ شىء » شامل همه موجودات حتى جمادات نيز مىباشد در اين صورت بايد گفت : همه آنها شعور دارند و براههاى كمال خويش هدايت شده‌اند و اين عجيب نيست زيرا همه موجودات خدا را بزبانى تسبيح ميكنند كه ما به آن واقف نيستيم * ( وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ) * اسراء : 44 . چيزى كه خدايش را تسبيح مىكند قهرا هدايت هم شده است . آيه * ( الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى ) * كه گذشت نظير اين آيه است . ظاهرا مراد از « عهد اللَّه » در بعضى آيات قرآن همان هدايت تكوينى است كه فرمود : * ( الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ الله مِنْ بَعْدِ مِيثاقِه ) * بقره : 27 - رعد : 25 و در محلّ خود گفته شده : عهد هدايت تكوينى و ميثاق كه محكم كردن عهد است هدايت تشريعى است كه عهد تكوينى بوسيله عهد تشريعى محكم شده است . هدايت تشريعى و خاصه آن همانست كه بوسيله انبياء عليهم السّلام نسبت ببشر انجام گرفته است * ( وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى ) * فصلت : 17 . * ( فَرِيقاً هَدى وَ ) *