به خداوند عرض مىكند * ( « وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ » ) * مائده : 117 . يعنى : تا در ميان آنها بودم بر آنها شاهد بودم و چون اخذم كردى تو بر آنها مراقب بودى . اين آيه صريح است در اينكه حضرت عيسى فقط در زندگى شاهد آنها بوده . ولى در محل ديگر آمده * ( « بَلْ رَفَعَه الله إِلَيْه وَكانَ الله عَزِيزاً حَكِيماً . وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِه قَبْلَ مَوْتِه وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً » ) * نساء : 158 و 159 . ظاهر آنست كه ضمير « موته » به « احد » بر ميگردد كه در كلام مقدر است يعنى « و ان احد من اهل الكتاب الَّا ليؤمننّ قبل موته بعيسى » در اين صورت اول و آخر آيه هر دو مفيد عموم است يعنى همهء اهل كتاب قبل از مرگشان به عيسى ايمان مياورند و روز قيامت بر همهء آنها گواه مىشود . المنار دربارهء اين آيه ميگويد هر يك از اهل كتاب هنگام مرگ واقعيت بر او منكشف ميگردد و به عيسى ايمان صحيح مياورد . يهودى ميداند كه او زنازاده نبوده بلكه پيغمبر راستگوئى بوده است و نصرانى ميداند كه او بنده و رسول خدا بوده نه خدا و نه پسر خدا . به نظر نگارنده اين سخن حق است زيرا انكشاف حقائق وقت مرگ مدلول آيات و روايات است * ( « إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ » ) * نساء : 97 . * ( « فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ » ) * محمد : 27 . روايات نيز در اين باره زياد است . گفتيم : آيات دربارهء شهادت گواهان ديگر جز رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله و حضرت عيسى بطور عموماند نظير * ( « فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ . . . » ) * نساء : 41 . * ( « وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً . . . » ) * نحل : 84 . * ( « وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ » ) *