مىشود چنان كه از كار دشمن ، مثل * ( « فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ » ) * شعراء : 77 . بتهاى بيجان نسبت بابراهيم عليه السّلام عداوتى نداشتند و از جماد عداوت متصوّر نيست بلكه آنها جنبهء معبودى داشتند و آن حالت ابراهيم را ناراحت ميكرد لذا فرمود : آنها دشمن منند در مجمع در معنى آيه فرمايد : پرستشگران اصنام و اصنام دشمن منند ولى عقلا را تغليب كرده . ولى ظاهرا مرجع ضمير اصنام است و ارجاع ضمير اولو العقل در قرآن در اين گونه موارد بسيار است . ظاهرا در آيهء * ( « إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ » ) * تغابن : 14 . نيز عدوّ به همان معنى است يعنى همانطور كه از دشمن صدمه به انسان ميرسد ممكن است آنها نيز شما را بصدمه بياندازند و ميل و عشق به آنها از كار خدائى بازتان دارد . در اينجا لازم است به چند آيه نظر افكنيم : 1 - * ( « فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْه بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا الله وَاعْلَمُوا أَنَّ الله مَعَ الْمُتَّقِينَ » ) * بقره : 194 . اين آيه دربارهء انتقام ، قاعدهء كلَّى است و روشن مىكند كه هر تجاوز را ميتوان مقابلهء به مثل كرد و جملهء * ( « وَاتَّقُوا الله » ) * بيان آنست كه در مقابلهء به مثل نميشود طغيان و تجاوز كرد بلكه بايد در آن كميّت و كيفيّت تجاوز طرف را مراعات نمود ، با آنكه خداوند عدوان را دوست ندارد * ( « إِنَّ الله لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ » ) * بقره : 190 . ولى عدوان در مقابل عدوان از آن خارج است و عدوان اوليه ناپسند است اما اين عدوان شخص را از ذلَّت و خوارى نجات ميدهد . بلى گذشت و عفو هم در صورت قدرت مرضىّ خداست و حسّ انتقام و جنبهء رحمت هر دو در نظر است چنان كه فرموده : * ( « وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِه وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ » ) * نحل : 126 . 2 - * ( « فَإِنَّ الله عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ » ) *