سافل : پائين * ( « جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها . . . » ) * هود : 82 . بالاى آن را پائين آن گردانيديم يعنى زير و رو كرديم . اسفل : پائينتر * ( « إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ . . . » ) * نساء : 145 . جمع آن اسفلون است * ( « فَجَعَلْناهُمُ الأَسْفَلِينَ » ) * صافات : 98 . سفلى مؤنّث اسفل است * ( « وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى . . . » ) * توبه : 40 . اسْفَل سافلين * ( « ثُمَّ رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِينَ » ) * تين : 5 . ناگفته نماند در قرآن كريم هر جا اسم تفضيل بجمع اضافه شده مضاف اليه با الف و لام آمده نظير * ( « أَ لَيْسَ الله بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ » ) * تين : 8 . * ( « وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ » ) * يوسف : 64 و 92 . و غيره ولى در اين آيه سافلين بدون لام است . بعضى گفته‌اند آن نظير اعلى عليّين است . ولى عليّين مفرد است نه جمع . در كشاف گويد : عبد اللَّه آن را اسفل السافلين خوانده است . بهر حال معنى آيه چنين است : سپس او را به پائينتر پائينها برگردانديم بعيد است مراد از اسفل سافلين پيرى و نظير آن باشد بلكه باحتمال قوى مراد انسانى است كه قواى شهوانى بر او مسلَّط شده و چنين شده * ( « إِنَّ الإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ » ) * ابراهيم : 34 . * ( « وَكانَ الإِنْسانُ عَجُولًا » ) * اسراء : 11 . * ( « وَكانَ الإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا » ) * كهف : 54 . * ( « إِنَّه كانَ ظَلُوماً جَهُولًا » ) * احزاب : 72 . * ( « وَكانَ الإِنْسانُ كَفُوراً » ) * اسراء : 67 . اينها مقام اسفل سافل انسانيّت است آنگاه بوسيلة هدايت فطرى و تربيت پيامبران پيش رفته * ( « لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ الله ) * - . . . * ( يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً » ) * و غيره شده است باقى مطلب را در « تين » و « انسان » مطالعه كنيد . سفن : ( بفتح س ) تراشيدن . مثل تراشيدن چوب و پوست و تراشيدن باد خاك روى زمين را ( راغب ) در صحاح و اقرب آمده « سفنت الشىء سفنا : قشرته » راغب گويد : كشتى را باعتبار آنكه سطح آب را ميتراشد سفينه گفته‌اند . اقرب نيز آن را نقل كرده است . * ( « فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي ) *