يعنى دربارهء هيچ مؤمن قرابت و پيمانى را رعايت نميكنند . در اقرب گويد « الذّمّة : العهد و الامان و الضّمان » ذمّى از فرق يهود و نصارى آنكس را گويند كه در پناه اسلام است و با مسلمانان پيمان و عهد بسته است . در نهج البلاغه نامهء 53 كه عهد مالك اشتر است آمده « و منها اهل الجزية و الخراج من اهل الذّمّة و مسلمة النّاس » اين كلمه فقط دو بار در قرآن آمده كه نقل شد . ذنب : ( بر وزن فلس ) گناه . ناگفته نماند : ذنب ( بر وزن فرس ) بمعنى دم حيوان و غيره است و ذنب ( بر وزن عقل ) در اصل بمعنى گرفتن دم حيوان و غيره است . هر فعليكه عاقبتش وخيم است آن را ذنب گويند زيرا كه جزاى آن مانند دم حيوان در آخر است و لذاست كه بگناه تبعه گويند كه جزايش در آخر و تابع آن است ( مفردات ) * ( « وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ » ) * شعراء : 14 براى آنها در عهدهء من گناهى است ميترسم مرا بكشند . جمع ذنب ذنوب بر وزن عقول است نحو * ( « إِنَّ الله يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً » ) * زمر : 53 * ( « وَكَفى بِه بِذُنُوبِ عِبادِه خَبِيراً » ) * فرقان : 58 . * ( « إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً . لِيَغْفِرَ لَكَ الله ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً . ) * * ( وَيَنْصُرَكَ الله نَصْراً عَزِيزاً » ) * فتح : 1 - 3 غرض از * ( « ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ » ) * يعنى چه ؟ ! آيا رسول خدا گناهى داشت تا آمرزيده شود ؟ ! و آنگهى فتح مكه چه تناسبى با غفران ذنب دارد تا خدا بفرمايد براى تو مكه را فتح كرديم تا گناهان تو را بيامرزيم ؟ ! و ايضا غفران گناهان گذشته و آينده يعنى چه ؟ ! بخشوده شدن گناهان گذشته طبيعى و عادى است ولى گناهان آينده كه هنوز واقع نشده‌اند چطور بخشوده ميشوند ؟ ! اولا بايد دانست : باحتمال نزديك بيقين مراد از * ( « ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ » ) * گناهان دور و نزديك است نه