5 - رابطه قضاء وقدر با مسألة جبر واختيار بر أساس آنچه كه در تبيين فلسفي قضاء وقدر گفته شد ، روشن گرديد كه پذيرش قضاء وقدر الهى در مورد موجودات وحوادث جهان ، چيزى جز پذيرش نظام قطعي وحتمي على ومعلولي در جهان بر أساس اراده ومشيت الهى نيست . از اينجا اين سؤال مطرح مى شود كه اگر سرنوشت همه پديده ها وحوادث ، با علل متقدمه خود ، بستگى كامل دارد وهر چه در اين جهان ، تحقق مى يابد ، در دايره اين نظام قطعي است پس چه جايى براي آزادى واختيار انسان باقي مى ماند . به تعبير ديگر : با قبول أصل عليت عمومى ، آيا مى توان آزادى واختيار بشر را پذيرفت . اين بحث از مباحثى است كه هميشه مورد توجه علما وفلاسفه بوده است . بسيارى از متفكران قديم وجديد ، چنين گمان كرده اند كه پذيرش نظام ضروري موجودات ، بر أساس أصل عليت عمومى ، با آزادى واختيار بشر ، منافاة دارد . چون مطابق أصل ضرورت ووجوب نظام هستى ، هيچ حادثه اى در اين جهان ، بدون وجوب وضرورت ، موجود نمى شود ، يعنى هر حادثه اى از حوادث ، اگر علت تامه وى محقق شد ، جبرا وضرورتا تحقق خواهد يافت ومحال است كه