از دعا به دست نمى آيد . وهيچ درى نيست مگر اينكه در اثر زياد كوبيدن ، براي صاحبش باز مى شود ) . ودر مورد تأثير گناه ونيكوكارى مى فرمايد : ( من يموت بالذنوب أكثر ممن يموت بالآجال ومن يعيش بالاحسان أكثر ممن يعيش بالاعمار ) ( 1 ) يعنى : ( كساني كه با گناهان مىميرند ، بيشترند از كساني كه به مرگ طبيعي مىميرند . وكساني كه با نيكوكارى زندگى مى كنند ؟ بيشترند از كساني كه با عمر اصلى زندگى مى كنند ) . در مورد صدقه نيز مى فرمايد : ( ان الصدقة تدفع ميتة السوء عن الانسان ) . ( 2 ) يعنى : ( صدقه ، مرگ بد را از آدمي دور مى كند ) . على هذا ، همان طورى كه علل مادي مى توانند سرنوشت ساز باشند ، عوامل معنوي نيز ممكن است در پيدايش پديده ها مؤثر باشند ودر زمره علل وأسباب پيدايش حوادث اين جهان قرار داشته باشند . توبه ودعا مى تواند يونس وقومش را از ورطه هلاكت نجات دهد ، صله رحم مى تواند عمر را زياد كند . اذيت به ديگران وستم به بندگان خدا ، ممكن است مايه هلاكت وسقوط گردد ، پرهيزگارى واحسان به ديگران ممكن است مايه فراوانى نعمت وآسايش در زندگى شود و . . حال چگونه اين عوامل معنوي مى توانند چنين نقش سرنوشت سازى را داشته باشند ودر زمره أسباب ومسببات اين عالم قرار گيرند ، خود بحثي است كه از حوصله اين رساله بيرون است . * * *

--> ( 1 ) - سفينة البحار ، ج 1 ، ص 488 . ( 2 ) - بحار الأنوار ، ج 4 ، ص 122 .