بحول و قوه الهى ، و با استمداد از روح ايمان و اخلاص بگذرد . بعضى « عقبه » را در اينجا به معنى هواى نفس تفسير كرده‌اند كه جهاد با آن را پيغمبر اكرم ص طبق حديث معروف « جهاد اكبر » ناميد . البته با توجه به اينكه خود آيات ، « عقبه » را در اينجا تفسير كرده ، بايد مراد از اين تفسير چنين باشد كه گردنه اصلى « گردنه هواى نفس » است ، و اما آزاد كردن بردگان ، و اطعام مسكينان مصداقهاى روشنى از مبارزه با آن محسوب مىشود . بعضى ديگر از مفسران گفته‌اند منظور از اين « عقبه » گردنه صعب العبورى است در قيامت ، همانطور كه در حديثى از پيغمبر اكرم ص آمده است : ان امامكم عقبة كؤدا لا يجوزها المثقلون ، و انا اريد ان اخفف عنكم لتلك العقبة ! : « پيش روى شما گردنه صعب العبورى است كه سنگين باران از آن نمىگذرند ، و من مىخواهم بار شما را براى عبور از اين گردنه سبك كنم » ! ( 1 ) البته اين حديث كه از پيامبر ص نقل شده به عنوان تفسير آيه مورد بحث نيست ، ولى مفسران از آن چنين برداشتى كرده‌اند ، و اين برداشت با توجه به تفسيرى كه صريحا در خود آيات آمده مناسب به نظر نمىرسد ، مگر اينكه منظور اين باشد كه گردنه‌هاى صعب العبور قيامت تجسمى است از طاعات سخت و سنگين اين جهان و گذشتن از آنها فرع بر گذشتن از اينها است ( دقت كنيد ) . قابل توجه در اينجا تعبير به « اقتحم » از ماده « اقتحام » است كه در اصل به معنى ورود در كار سخت و خوفناك است ( مفردات راغب ) يا دخول و گذشتن از چيزى با شدت و مشقت است ( تفسير كشاف ) و اين نشان مىدهد كه گذشتن از اين گردنه كار آسانى نيست ، و تاكيدى است بر آنچه در آغاز سوره آمده كه

--> ( 1 ) « مجمع البيان » جلد 10 صفحه 495 .