در آورد و از آنجا كه حركت سريع باعث لرزه و اضطراب است ، اين واژه در معنى « شدت اضطراب » نيز به كار مىرود . اين اضطراب درونى به قدرى شديد است كه آثار آن در تمام وجود گنهكاران ظاهر مىشود ، لذا در آيه بعد مىافزايد : « چشمهاى آنان از شدت ترس فرو افتاده و خاضع است » ( * ( أَبْصارُها خاشِعَةٌ ) * ) ( 1 ) . در آن روز چشمها به گودى مىنشيند ، از حركت باز مىايستد و خيره مىشود ، و گويى ديد خود را از شدت ترس از دست مىدهد . آن گاه سخن را از قيامت به دنيا مىكشاند و مىفرمايد : « با اينهمه آنها در اين دنيا مىگويند آيا ما بار ديگر به زندگى باز مىگرديم » ؟ ! ( * ( يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ ) * ) . « حافره » از ماده « حفر » در اصل به معنى كندن زمين است ، و اثرى كه از آن باقى مىماند « حفره » ناميده مىشود ، سم اسب را « حافر » مىگويند چون زمين را حفر مىكند ، سپس « حافره » به عنوان كنايه در حالت نخستين استعمال شده ، زيرا انسان از راهى كه مىرود زمين را با پاى خود حفر مىكند و جاى پاى او باقى مىماند ، و هنگامى كه باز مىگردد در همان « حفره‌هاى نخستين » گام مىنهد ، و لذا اين واژه به معنى « حالت اول » آمده است ( 2 ) .

--> ( 1 ) ضمير در « ابصارها » به « قلوب » بر مىگردد كه در اينجا به معنى « نفوس و ارواح » است ، و اين اضافه به خاطر آن است كه تاثرات حواس انسان همه از روح و جان آدمى است ، و منبع اضطراب و وحشتى كه در چشمان است همه وحشتى است كه بر روح سايه افكنده . ( 2 ) بايد توجه داشت كه اسم فاعل در اينجا به معنى اسم مفعول و « حافرة » به معنى « محفور » است .