( درباره نفخ صور و نكات مربوط به آن به طور مشروح در جلد 19 ، ذيل آيه 68 زمر ، صفحه 534 تا 542 بحث كرده‌ايم ) آيه مورد بحث مىگويد : در آن روز فوج فوج وارد محشر مىشويد ، در حالى كه آيه 95 مريم مىگويد : « هر كس در آن روز تنهاست » وَكُلُّهُمْ آتِيه يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً و آيه 71 اسراء مىگويد : « هر گروهى با پيشواى خودشان وارد عرصه محشر مىشوند » « يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ » . جمع ميان اين آيات چنين است كه فوج فوج بودن مردم منافاتى با اين ندارد كه هر فوج با رهبرش وارد محشر شود ، و اما فرد بودن آنها به خاطر اين است كه قيامت مواقف متعددى دارد ، ممكن است در مواقف نخستين مردم گروه گروه با رهبران هدايت و ضلال وارد محشر شوند ، اما به هنگام قرار گرفتن در پاى محكمه عدل الهى فرد فرد باشند ، و به تعبير قرآن در آيه 21 سوره ق هر كدام با يك نفر مامور و يك گواه در آنجا حاضر مىگردند « وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ » . اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از فرد بودن جدا شدن از دوستان و حاميان و يار و ياور باشد ، چرا كه انسان در آنجا خودش هست و عملش . و به دنبال آن مىافزايد : « آسمان گشوده مىشود ، و به صورت درهاى متعددى در مىآيد » ( * ( وَفُتِحَتِ السَّماءُ فَكانَتْ أَبْواباً ) * ) . منظور از اين « درها » چيست ؟ و گشوده شدن چه مفهومى دارد ؟ بعضى گفته‌اند : منظور اين است كه درهاى عالم « غيب » به عالم « شهود » گشوده مىشود ، حجابها كنار مىرود ، و عالم فرشتگان به عالم انسان راه مىيابد ( 1 ) .

--> ( 1 ) « الميزان جلد 20 صفحه 265 » .