روزى كه مردم از قبرها برمىخيزند ، و در پيشگاه رب العالمين حاضر مىشوند « ( * ( يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ ) * ) . يعنى اگر آنها قيامت را باور مىداشتند و مىدانستند حساب و كتابى در كار است ، و تمام اعمالشان براى محاكمه در آن دادگاه بزرگ ثبت مىشود ، و هر كس به اندازه سر سوزنى كار نيك و بد كرده ، نتيجه آن را در آن روز عظيم مىبيند ، هرگز چنين ظلم و ستم نمىكردند ، و حقوق افراد را پايمال نمىساختند . بسيارى از مفسران « يظن » را كه از ماده « ظن » است در اينجا به معنى « يقين » مىدانند ، و نظير اين تعبير در قرآن مجيد وجود دارد ، مانند آيه 249 سوره بقره قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّه كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّه : « آنها كه مىدانستند خدا را ملاقات خواهند كرد ( و به روز قيامت ايمان داشتند ) گفتند چه بسيار گروه كوچكى كه به فرمان خدا بر گروه عظيمى پيروز شدند » ( توجه داشته باشيد اين آيه درباره گروهى از بنى اسرائيل است كه ايمان و استقامت خود را در مراحل مختلف نشان داده بودند ) . شاهد گوياى اين سخن حديثى است كه از امير مؤمنان على ع نقل شده كه در تفسير آيه : * ( أَ لا يَظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ ) * فرمود : « مفهومش اين است : ا ليس يوقنون انهم مبعوثون ؟ » آيا يقين ندارند كه آنها برانگيخته مىشوند « ؟ ! ( 1 ) . و نيز از همان حضرت ع نقل شده است كه فرمود : « ظن بر دو گونه است : ظن ترديد ، و ظن يقين ، آنچه در قرآن درباره معاد آمده است ظن يقين است ، و آنچه درباره دنيا آمده است ظن شك » ! ( 2 ) . اين احتمال نيز از سوى جمعى داده شده است كه ظن در اينجا به همان

--> ( 1 ) تفسير برهان جلد 4 صفحه 38 . ( 2 ) نور الثقلين جلد 5 صفحه 528 .