دردناك و جانكاه است و تجربه نشان داده تحمل انسان در برابر بىخوابى بسيار كم است ، و بعد از مدت كوتاهى سلامت خود را از دست مىدهد و بيمار مىشود . البته آنچه درباره اهميت خواب گفته شد ، منظور از آن يك خواب متعادل و مناسب است و گرنه پر خوابى مانند پرخورى از صفات زشت و موجب بيماريهاى مختلف است . و عجب اينكه مقدار خواب طبيعى براى انسانها يكسان نيست ، و هيچگونه حد معينى براى آن نمىتوان در نظر گرفت و لذا هر كس بايد با تجربه نياز خويش را به خواب با توجه به ميزان فعاليتهاى جسمى و روحى خود دريابد . و عجيبتر اينكه به هنگام بروز حوادث سخت كه انسان ناچار است مدتها بيدار بماند مقاومت انسان در برابر بىخوابى موقتا افزايش مىيابد ، خواب از سر انسان مىپرد ، و گاه به حد اقل لازم يعنى يك يا دو ساعت مىرسد ، ولى بسيار ديده شده كه اين كمبود به هنگام عادى شدن اوضاع جبران مىگردد ، و جسم و روح انسان طلب خود را از خواب باز مىستاند ! . البته به ندرت كسانى يافت مىشوند كه ماهها پشت سر هم بيدار بمانند ، و لحظه اى خواب به چشمانشان نرود ، و به عكس افرادى هستند كه حتى در موقع راه رفتن در كوچه و خيابان و حتى موقعى كه با شما سخن مىگويند خواب به آنها دست مىدهد و اگر كسى همراه آنها نباشد خطرناك است ، ولى اين افراد مسلما افراد سالمى نيستند ، و خواه ناخواه گرفتار ضايعات جسمى و روحى مىگردند . خلاصه اين تحول و دگرگونى عجيبى كه به نام « خواب » در انسان پيدا مىشود شگفتيهاى زيادى دارد كه آن را شبيه يك « معجزه » مىكند ( 1 ) .

--> ( 1 ) درباره شگفتيهاى عالم خواب بحث ديگرى در جلد 16 صفحه 404 به بعد ( ذيل آيه 24 سوره روم ) آورده‌ايم . همچنين در مورد مناظرى كه انسان در خواب مىبيند ( رؤيا ) و عجائب و شگفتيهاى آن بحث مشروحى در جلد نهم صفحه 311 تا 317 ( ذيل آيه 4 سوره يوسف ) بيان كرده‌ايم .