و يا از نظر اسباب و مقدمات ، و يا همه اينها ، يعنى بهشت هم از نظر مكان به مؤمنان نزديك مىشود و هم از نظر زمان ورود و هم اسباب و وسائلش در آنجا سهل و آسان است . قابل توجه اينكه نمىگويد : نيكوكاران به بهشت نزديك مىشوند بلكه مىگويد بهشت را به آنها نزديك مىسازند ، و اين محترمانه ترين تعبيرى است كه در اين زمينه ممكن است . همانگونه كه گفتيم بهشت و جهنم هم اكنون وجود دارند اما در آن روز بهشت نزديكتر و دوزخ از هر زمان شعله ورتر مىگردد . و بالآخره در آخرين آيه مورد بحث كه در حقيقت مكمل تمام آيات گذشته و جزايى براى جمله‌هاى شرطيه است كه در دوازده آيه قبل آمده مىفرمايد : « در آن موقع هر كس مىداند چه چيزى را حاضر كرده است » ! ( * ( عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ ) * ) . و اين تعبير به خوبى نشان مىدهد كه همه اعمال انسانها در آنجا حاضر مىشود ، و علم و آگاهى آدمى نسبت به آنها علمى توام با شهود و مشاهده خواهد بود . اين حقيقت در آيات متعدد ديگرى از قرآن نيز آمده است : در آيه 49 سوره كهف مىخوانيم : وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً و در آخرين آيات سوره زلزال آمده است : فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَه وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه : « هر كس به اندازه ذره‌اى كار نيك كرده باشد آن را مىبيند ، و هر كس به اندازه ذره‌اى كار بد كرده باشد آن را مىبيند » . اين آيه نيز بيانگر تجسم اعمال است و اينكه اعمال انسانها كه ظاهرا در