يك پيامبر معصوم ، و از انبياى بزرگ و مجاهد بود ، و همه افعالش سرمشق است ، معنى ندارد كه اين مساله را استثنا كنيم . كوتاه سخن اين كه ابراهيم و پيروانش قويا با بتپرستان مخالف بودند و بايد اين درس را از آنها سرمشق گرفت ، و داستان آزر شرائط خاصى داشته كه اگر براى ما هم پيدا شود قابل تاسى است ( 1 ) . و از آنجا كه مبارزه با دشمنان خدا با اين صراحت و قاطعيت مخصوصا در زمانى كه آنها از قدرت ظاهرى برخوردارند جز با توكل بر ذات خدا ممكن نيست ، در پايان آيه مىافزايد : آنها گفتند : پروردگارا ! ما بر تو توكل كرديم و به سوى تو بازگشت نموديم و رجوع نهايى همه سرانجام به سوى تو است « ( * ( رَبَّنا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَإِلَيْكَ أَنَبْنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ) * ) . در حقيقت آنها سه مطلب را در اين عبارت به پيشگاه الهى عرضه داشتند : نخست توكل بر ذات او ، و ديگر توبه و بازگشت به سوى او ، و سپس توجه به اين حقيقت كه رجوع نهايى همه چيز به سوى او است كه علت و معلول يكديگرند ، ايمان به معاد و بازگشت نهايى سبب توبه مىگردد و توبه روح توكل را در انسان زنده مىكند ( 2 ) .

--> ( 1 ) از آنچه گفته شد روشن مىشود كه « استثناء » در اينجا متصل است ، و « مستثنى منه » جمله محذوفى است كه صدر آيه بر آن دلالت دارد ، و در تقدير چنين است : ان ابراهيم و قومه تبرؤا منهم و لم يكن لهم قول يدل على المحبة الا قول ابراهيم . . . ولى طبق تفسير دوم استثناء منقطع خواهد بود و اين خود اشكال ديگرى بر آن است . ( 2 ) از آنچه گفتيم روشن شد كه اين جمله گفتار ابراهيم و ياران او است ، هر چند بعضى از مفسران احتمال داده‌اند كه جمله مستقلى است به عنوان تعليم به مسلمانان كه در لابلاى اين آيات نازل شده ، ولى اين احتمال بعيد به نظر مىرسد .