به نياكان . به هر حال اين آيه يك نوع تسلى خاطرى است براى پيامبر اسلام ص و مؤمنان كه بدانند بهانه جويى مشركان چيز تازه اى نيست ، اين همان راهى است كه همه گمراهان در طول تاريخ پيموده‌اند ! آيه بعد و پاسخى را كه انبياى پيشين به آنها مىدادند به وضوح بيان مىكند و مىگويد : « پيامبرشان به آنان گفت : آيا اگر من آئينى روشنتر و هدايت كننده تر از آنچه پدرانتان را بر آن يافتيد آورده باشم باز هم آن را انكار مىكنيد » ؟ ! ( * ( قالَ أَ وَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْه آباءَكُمْ ) * ) ( 1 ) . اين مؤدبانه ترين تعبيرى است كه مىتوان در مقابل قومى لجوج و مغرور بيان كرد كه عواطف آنها به هيچوجه جريحه دار نشود ، نمىگويد آنچه را شما داريد دروغ و خرافه است و حماقت ، بلكه مىگويد : آنچه من آورده‌ام از آئين نياكان شما هدايتكننده تر است ، بياييد بنگريد و مطالعه كنيد . اين گونه تعبيرات قرآنى ادب در بحث و محاجه را مخصوصا در مقابل جاهلان مغرور به ما مىآموزد . ولى با اينهمه بقدرى آنها غرق در جهل و تعصب و لجاج بودند كه اين گفتار حساب شده و مؤدبانه نيز در آنها مؤثر واقع نشد ، آنها فقط در پاسخ انبيايشان « گفتند : ما به آنچه شما به آن مبعوث هستيد كافريم » ! ( * ( قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِه كافِرُونَ ) * ) . بى آنكه كمترين دليلى براى مخالفت خودشان بياورند ، و بى آنكه كمترين

--> ( 1 ) اين جمله محذوفى دارد و در تقدير چنين است ا تتبعون آبائكم و لو جئتكم بدين اهدى من دين آبائكم ( تفسير كشاف - مراغى - قرطبى و روح المعانى ) .