است از رستاخيز انسانها كه در آخر همين آيه و در آيات متعدد ديگرى از قرآن مجيد به آن اشاره شده است . در چهارمين مرحله بعد از ذكر نزول باران و حيات گياهان به آفرينش انواع حيوانات اشاره كرده مىگويد : « آن خدايى كه همه زوجها را آفريد » ( * ( وَالَّذِي خَلَقَ الأَزْواجَ كُلَّها ) * ) . تعبير به « زوجها » كنايه از انواع حيوانات است ، به قرينه گياهان كه در آيات قبل آمد ، هر چند بعضى از مفسران آن را اشاره به تمام انواع موجودات اعم از حيوان و گياه و جماد دانسته‌اند ، چرا كه قانون زوجيت در همه آنها حاكم است ، و هر يك جنس مخالفى دارد ، آسمان و زمين ، شب و روز ، نور و ظلمت ، شور و شيرين ، خشك و تر ، خورشيد و ماه ، بهشت و دوزخ ، جز ذات خداوند پاك كه يگانه و يكتا است ، و هيچگونه دوگانگى در ذات مقدسش راه ندارد . ولى همانگونه كه گفتيم قرائن موجود نشان مىدهد كه منظور « ازواج حيوانات » است ، و مىدانيم قانون زوجيت قانون حيات در همه جانداران مىباشد و افراد نادر و استثنايى مانع از كليت قانون نيست . بعضى نيز « ازواج » را به معنى اصناف حيوانات گرفته‌اند ، همچون پرندگان و چهارپايان و آبزيان و حشرات و غير آنها . در پنجمين مرحله كه آخرين نعمت را در اين سلسله بيان مىكند سخن از مركبهايى است كه خداوند براى پيمودن راههاى دريايى و خشكى در اختيار بشر گذارده ، مىفرمايد : « او براى شما از كشتيها و چهارپايان مركبهايى قرار داد كه بر آن سوار شويد » ( * ( وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالأَنْعامِ ما تَرْكَبُونَ ) * ) . اين يكى از مواهب و اكرامهاى خداوند نسبت به نوع بشر است كه در