خود مىتواند از آن بهره گيرد ، بزرگترين دانشمندان به مقدار فهمشان و افراد كم سواد و بى سواد نيز به مقدار دركشان . ولى برهان « صديقين » برهانى است كه با آن از « ذات » به « ذات » مىرسند و از وجود واجب تعالى به او پى مىبرند ، و به تعبير ديگر در اينجا ممكنات و مخلوقات واسطه اثبات وجود او نيستند ، بلكه خود ذات او دليل بر ذات پاكش مىشود ، و مصداق يا من دل على ذاته بذاته ( 1 ) مىگردد ، و يا مصداق شَهِدَ اللَّه أَنَّه لا إِله إِلَّا هُوَ « خداوند گواهى مىدهد كه معبودى غير از او نيست » ( 2 ) . اين استدلال يك استدلال پيچيده فلسفى است كه جز آگاهان به مبادى آن نمىتوانند به عمق آن پى برند ، و منظور ما در اينجا شرح و بسط آن نيست كه جاى آن كتب فلسفى است ، بلكه منظور تنها بيان اين حقيقت است كه بعضى از مفسران آغاز آيه « * ( سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الآفاقِ ) * » را اشاره به برهان نظم و علت و معلول دانسته‌اند ، و ذيل آن را « * ( أَ وَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ) * » اشاره برهان صديقين ، ولى قرينه روشنى در خود آيه بر اين مطلب وجود ندارد . 2 - حقيقت احاطه خداوند به همه چيز هرگز نبايد تصور كرد كه احاطه خداوند به همه موجودات فى المثل شبيه احاطه هواى پيرامون كره زمين به كره زمين است ، كه اين احاطه دليل بر محدوديت است ، بلكه منظور از احاطه پروردگار به همه چيز معنى بسيار دقيقتر و لطيفترى است و آن وابستگى همه موجودات در ذاتشان به وجود مقدس او است . به تعبير ديگر در عالم هستى يك وجود اصيل و قائم به ذات بيش نيست ،

--> ( 1 ) از دعاى صباح منقول از امير مؤمنان على ع ( 2 ) آل عمران - 18 .