آنچه مىگفتيم سخنان بىاساس و بىپايه بود ، سخنانى كه از جهل و بيخبرى يا تقليد كوركورانه سرچشمه مىگرفت ، امروز بهتر از هر زمان مىفهميم كه چه اندازه اين ادعاها باطل و بىاساس بوده است . و در اينحال مىبينند اثرى از معبودانى كه قبلا مىخواندند پيدا نيست « و همه محو و نابود شدند » ( * ( وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ ) * ) . اصلا صحنه قيامت آن چنان براى آنها وحشتناك است كه خاطره بتها نيز از نظرشان محو و نابود مىشود ، همان معبودانى كه يك روز سر بر آستانشان مىنهادند براى آنها قربانى مىكردند ، حتى گاه در راه آنها جان مىدادند ، و پناهگاه روز بيچارگى و حلال مشكلات خود مىپنداشتند همه همچون سرابهايى محو مىشوند . آرى « در آن روز مىدانند كه هيچ پناهگاهى و راه فرارى براى آنها وجود ندارد » ( * ( وَظَنُّوا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ ) * ) . « محيص » از ماده « حيص » ( بر وزن حيف ) به معنى بازگشت و عدول و كناره گيرى كردن از چيزى است ، و از آنجا كه محيص اسم مكان است اين كلمه به معنى فرارگاه يا پناهگاه مىآيد ( 1 ) . « ظنوا » از ماده « ظن » در لغت معنى وسيعى دارد : گاه به معنى يقين ، و گاه به معنى گمان مىآيد ، و در آيه مورد بحث به معنى يقين است ، چه اينكه آنها در آن روز يقين پيدا مىكنند كه راه فرار و نجاتى از عذاب الهى ندارند . « راغب » در « مفردات » مىگويد : « ظن » به معنى اعتقادى است كه از دليل و قرينه حاصل مىشود ، اين اعتقاد گاه قوى مىشود و به مرحله يقين مىرسد و گاه ضعيف است و از حد گمان تجاوز نمىكند .

--> ( 1 ) در جلد دهم تفسير نمونه صفحه 325 اين كلمه از ماده « محص » ذكر شده كه بايد اصلاح شود .