به تو ندادم ؟ مگر دستور اصلاح مال به تو ندادم ؟ و كسى كه مالى داشته و بدون شاهد و گواه به ديگرى وام داده ، ( اما وام گيرنده منكر شده ، او دعا مىكند خداوندا قلبش را نرم كن ، و وادار به اداء دين فرما ) به او گفته مىشود : مگر به تو دستور ندادم به هنگام وام دادن شاهد و گواه بگير « ؟ ( 1 ) . روشن است در تمام اين موارد انسان تلاش و تدبير لازم را به خرج نداده و گرفتار پيامدهاى آن شده ، و در برابر اين تقصير و كوتاهى و ترك تلاش دعاى او مستجاب نخواهد شد . و از اينجا يكى از علل عدم استجابت بسيارى از دعاها روشن مىشود ، چرا كه گروهى از مردم مىخواهند دست از تلاش لازم بردارند ، و به دعا پناه برند ، چنين دعاهايى مستجاب نمىگردد ، اين يك سنت الهى است . البته عدم استجابت بعضى از دعاها علل و عوامل ديگرى نيز دارد ، از جمله اينكه بسيار مىشود كه انسان در تشخيص مصالح و مفاسد خود به اشتباه مىافتد ، گاه با تمام وجودش مطلبى را از خدا مىخواهد كه به هيچوجه صلاح او نيست ، حتى ممكن است خود او بعدا واقف به چنين امرى بشود ، اين درست به اين مىماند كه گاهى بيمار يا كودك غذاهاى رنگينى از پرستاران خود مىطلبد كه اگر به خواسته او عمل كنند بيماريش افزون مىشود ، و يا حتى جان او را به خطر مىافكند ، در اين گونه موارد خداوند رحيم و مهربان دعا را مستجاب نمىكند و براى آخرت او ذخيره مىسازد . بعلاوه استجابت دعا شرائطى دارد كه در آيات قرآن و روايات اسلامى آمده است ، و در جلد اول همين تفسير مشروحا از آن بحث كرده‌ايم ( سوره بقره

--> ( 1 ) « اصول كافى جلد دوم باب من لا يستجاب له دعوة حديث 2 .