( * ( وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَه مَعَه لَافْتَدَوْا بِه مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ ) * ) . « ظلم » در اينجا معنى وسيعى دارد كه هم شرك را شامل مىشود ، و هم مظالم ديگر را . سپس مىافزايد : « و از سوى خدا براى آنها امورى ظاهر مىشود كه هرگز گمان نمىكردند » ( * ( وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّه ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ ) * ) . و عذابهايى را با چشم خود مىبينند كه هرگز به فكر آنها خطور نمىكرد ! بعلاوه آنها تنها به لطف خداوند مغرور بودند در حالى كه از خشم و غضب و قهاريت او غفلت داشتند . و احيانا اعمالى انجام مىدادند كه آن را حسنات مىپنداشتند در حالى كه گاه از گناهان بزرگ بوده ، و به هر حال مسائلى در اين جهات براى آنها ظاهر مىشود كه هرگز آن را باور نمىكردند . اين درست نقطه مقابل وعده نيكى است كه به مؤمنان داده ، و فرموده « فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ » : « كسى نمىداند چه پاداشهايى براى او پنهان داشته شده است كه مايه روشنى چشمها است » ( الم سجده - 17 ) . نقل مىكنند يكى از مسلمانان در آستانه مرگ بسيار جزع و بيتابى مىكرد هنگامى كه علت آن را پرسيدند گفت من به فكر اين آيه افتادم كه خدا مىگويد : « * ( وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّه ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ ) * » وحشت وجود مرا فرا گرفته و از اين مىترسم مبادا از سوى خدا امورى بر من آشكار شود كه هرگز گمان نمىكردم ( 1 ) . آيه بعد توضيح يا تكميل براى مطلبى است كه در آيه قبل گذشت مىفرمايد : در آن روز اعمال زشتى را كه انجام داده‌اند براى آنها ظاهر مىشود »

--> ( 1 ) تفسير « مجمع البيان » و « تفسير قرطبى » ذيل آيه مورد بحث .