( * ( وَجَعَلَ لِلَّه أَنْداداً لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِه ) * ) . منظور از « انسان » در اينجا انسانهاى عادى و تربيت نايافته در پرتو تعليمات انبياء است ، و گرنه دستپروردگان مردان حق همچون خود آنان در « سراء » و « ضراء » در ناراحتيها و راحتيها ، در ناكاميها و كاميابيها همواره به ياد او هستند ، و دست به دامن لطف او دارند . منظور از « ضر » در اينجا هر گونه گزند و زيان و ناراحتى است ، خواه جنبه جسمانى داشته باشد يا روحى . « خولناه » از ماده « خول » ( بر وزن عمل ) به معنى سركشى و مراقبت مداوم از چيزى است ، و از آنجا كه چنين توجه خاصى مستلزم اعطا و بخشش است اين ماده در معنى « بخشيدن » به كار رفته است . جمعى نيز گفته‌اند از « خول » ( بر وزن عمل ) كه به معنى خدمتگزار است ، آمده ، بنا بر اين « خوله » به معنى « خدمتگزارانى به او بخشيد » مىباشد ، و سپس در هر گونه بخشيدن نعمت به كار رفته است . بعضى نيز اين ماده را به معنى فخر و مباهات دانسته‌اند ، بنا بر اين جمله فوق به معنى مفتخر ساختن كسى از طريق اعطاى نعمتى است ( 1 ) . رويهمرفته اين جمله علاوه بر مساله اعطاء و بخشش توجه و عنايت مخصوص خداوند را نيز منعكس مىكند . تعبير « * ( مُنِيباً إِلَيْه ) * » نشان مىدهد كه انسان در حالات سخت كه تمام پرده‌هاى غرور و غفلت كنار مىرود هر چه غير از خدا است رها كرده و به سوى او باز مىگردد ، و در مفهوم « انابه » و بازگشت اين حقيقت نيز افتاده كه جايگاه اصلى انسان و مبدء و مقصد او نيز خدا بوده است . « انداد » جمع « ند » ( بر وزن ضد ) به معنى مثل و مانند است ، با اين

--> ( 1 ) به « لسان العرب » ، « مفردات راغب » و تفسير « روح المعانى » مراجعه شود .