الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
338
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي )
« فرمود اى ابليس ! چه چيز مانع تو از سجده كردن بر مخلوقى كه با دو دست خود آفريدم گرديد » ؟ ! ( * ( قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ ) * ) . بديهى است تعبير به « يدى » ( دو دست ) به معنى دستهاى حسى نيست كه او از هر گونه جسم و جسمانيت پاك و منزه است ، بلكه دست در اينجا كنايه از قدرت است ، چرا كه انسان معمولا قدرت خود را با دست اعمال مىكند ، لذا در تعبيرات روزمره اين كلمه در معنى قدرت ، فراوان به كار مىرود ، گفته مىشود فلان كشور در دست فلان گروه است ، يا فلان معبد و ساختمان بزرگ به دست فلان كس ساخته شده ، گاه گفته مىشود دست من كوتاه است يا دست تو پر است . دست در هيچكدام از اين استعمالات به معنى عضو مخصوص نيست ، بلكه تمام اينها كنايه از قدرت و سلطه است . و از آنجا كه انسان كارهاى مهم را با دو دست انجام مىدهد ، و به كار گرفتن دو دست نشانه نهايت توجه و علاقه انسان به چيزى است ، ذكر اين تعبير در آيه فوق كنايه از عنايت مخصوص پروردگار و اعمال قدرت مطلقه اش در آفرينش انسان است . سپس مىافزايد : « آيا تكبر ورزيدى ، يا بالاتر از آن بودى كه فرمان سجود به تو داده شود » ؟ ! ( * ( أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ ) * ) . بدون شك احدى نمىتواند ادعا كند كه قدر و منزلتش ما فوق اين است كه براى خدا سجده كند ( يا براى آدم به فرمان خدا ) بنا بر اين تنها راهى كه باقى مىماند همان احتمال دوم يعنى تكبر است . بعضى از مفسران « عالين » را در اينجا به معنى كسانى مىدانند كه هميشه در راه كبر و غرور گام بر مىدارند و بنا بر اين معنى جمله چنين مىشود : « آيا تو هم اكنون تكبر كرده يا همواره چنين بوده اى » ؟ ! ولى معنى اول مناسبتر به نظر مىرسد .