كنيم سخن به درازا مىكشد ( 1 ) . در برابر اين روايات فراوان كه هماهنگ با ظاهر آيات قرآن است روايت شاذى بر ذبيح بودن اسحاق دلالت دارد كه نمىتواند مقابله با روايات گروه اول كند ، و نه با ظاهر آيات قرآن هماهنگ است . از همه اينها گذشته اين مساله مسلم است كودكى را كه ابراهيم او را با مادرش به فرمان خدا به مكه آورد و در آنجا رها نمود ، و سپس خانه كعبه را با كمك او ساخت ، و طواف و سعى با او بجا آورد اسماعيل بود ، و اين نشان مىدهد كه ذبيح نيز اسماعيل بوده است ، زيرا برنامه ذبح مكمل برنامه‌هاى فوق محسوب مىشده . البته آنچه از كتب « عهد عتيق » ( تورات كنونى ) بر مىآيد اين است كه ذبيح ، اسحاق بوده است ( 2 ) . و از اينجا چنين به نظر مىرسد كه بعضى از روايات غير معروف اسلامى كه اسحاق را ذبيح معرفى مىكند تحت تاثير روايات اسرائيلى است و احتمالا از مجعولات يهود است ، يهود چون از دودمان « اسحاق » بودند مايل بودند اين افتخار را براى خود ثبت كنند و از مسلمانان كه پيامبرشان زاده اسماعيل بود سلب كنند ، هر چند از طريق انكار واقعيات باشد ! به هر حال آنچه براى ما از همه محكمتر است ظواهر آيات قرآن است كه به خوبى نشان مىدهد كه ذبيح اسماعيل بوده است ، گر چه براى ما تفاوتى نمىكند كه ذبيح اسماعيل باشد يا اسحاق هر دو فرزند ابراهيم و پيامبر بزرگ خدا بودند ، هدف روشن شدن اين ماجراى تاريخى است .

--> ( 1 ) براى اطلاع بيشتر از اين روايات به تفسير « برهان » ( جلد 4 صفحه 28 به بعد ) و تفسير « نور الثقلين » جلد 4 صفحه 420 به بعد مراجعه فرمائيد . ( 2 ) « تورات » سفر تكوين فصل 22 .