هر چند قرائن نشان مىدهد كه بيشتر مراد از آن فرشتگان است ، و در بعضى از روايات نيز به آن اشاره شده است ( 1 ) . همچنين مانعى ندارد كه « زجرات » هم شامل فرشتگانى شود كه وسوسه‌هاى شياطين را از قلوب انسانها دور مىكنند ، و هم انسانهايى كه به فريضه نهى از منكر مىپردازند و هم . و « تاليات » اشاره به تمام فرشتگان و جماعتهايى از مؤمنان باشد كه آيات الهى و ذكر خدا را پى در پى تلاوت مىكنند . در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه ظاهر آيات به مقتضاى عطف اين سه جمله بر يكديگر با « فاء » اين است كه اين سه گروه پشت سر يكديگر قرار دارند ، آيا اين ترتيب از نظر انجام وظيفه است ؟ يا بر حسب مقام ؟ يا هر دو معنى ؟ پيدا است صف كشيدن و آماده شدن در مرحله نخست قرار دارد ، سپس طرد كردن موانع از سر راه ، و بعد از آن بيان دستورات و اجراى آنها . از سوى ديگر آنها كه آماده اجراى فرمان مىشوند مقامى دارند ، و آنها كه موانع را طرد مىكنند مقامى برتر ، و آنها كه فرمانها را مىخوانند و به اجراء در مىآورند از همه بلند مقامترند . به هر حال سوگند پروردگار به همه اين گروه‌ها حاكى از عظمت مقام آنها در پيشگاه او است ، و ضمنا الهام كننده اين حقيقت است كه رهروان راه حق نيز براى رسيدن به مقصود بايد از اين سه مرحله بگذرند : نخست صفوف خود را منظم سازند ، و هر گروه در صف خود قرار گيرد . سپس به طرد موانع از سر راه ، و رفع مزاحمات با فرياد بلند ، همان فريادى كه در مفهوم زجر نهفته شده است ، بپردازند ، و بعد از آن آيات الهى و فرمانهاى پروردگار را بر قلوب آماده پى در پى بخوانند و در مقام تحقق بخشيدن به محتواى

--> ( 1 ) تفسير برهان جلد 4 صفحه 15 الدر المنثور جلد 5 صفحه 271 .