و پا و حتى پوست تن شهادت مىدهد . الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ : ( يس آيه 65 ) وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّه الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ ( فصلت آيه 21 ) به هر حال آنچه در باره جهان ديگر گفته شود تنها شبحى از دور در نظر ما مجسم مىكند ، و اصولا الفباى ما و فرهنگ فكرى ما در اين جهان قادر به توصيف حقيقى آن نيست ، و از اينجا به بسيارى از سؤالات در زمينه بهشت و دوزخ و چگونگى نعمتها و عذابهايش پاسخ داده خواهد شد . همين قدر مىدانيم بهشت كانون انواع مواهب الهى اعم از مادى و معنوى است ، و دوزخ كانونى است از شديدترين عذابها در هر دو جهت . اما در مورد جزئيات اين دو ، قرآن اشاراتى دارد كه ما به آن مؤمن هستيم اما تفصيل آن را تا كسى نبيند نمىداند ! در زمينه وجود بهشت و دوزخ در حال حاضر و اينكه در كجا است بحث نسبتا مشروحى در جلد دوم ذيل آيه 133 سوره آل عمران ( صفحه 92 به بعد داشته‌ايم ) . و همچنين در زمينه پاداش و كيفر در عالم قيامت و مساله « تجسم اعمال » و « نامه اعمال » در جلد دوم صفحه 378 ( ذيل آيه 30 آل عمران ) و جلد دوازدهم صفحه 455 ( ذيل آيه 49 سوره كهف ) بحثى داشته‌ايم . علاوه بر همه اينها بحثهاى مختلف ديگرى ذيل آيات مناسب مخصوصا در سوره‌هاى اواخر قرآن به خواست خدا در مورد خصوصيات معاد خواهد آمد . پروردگارا ! در آن روز پر خوف و خطر ، در آن رستاخيز بزرگ و دادگاه عدل ، ما را به لطفت امنيت و آرامش بخش ! خداوندا ! اگر داورى بر معيار اعمال باشد دست ما تهى است ، با ترازوى