و - اقدامات نظامى و سياسى پيامبر در اين ميدان عوامل پيروزى پيامبر ص و مسلمانان در ميدان احزاب ، علاوه بر تاييد الهى به وسيله باد و طوفان شديدى كه دستگاه احزاب را به هم ريخت ، و نيز علاوه بر لشگريان نامرئى پروردگار ، مجموعه اى از عوامل مختلف ، از روشهاى نظامى ، سياسى ، و عامل مهم اعتقادى و ايمانى بود : 1 - پيامبر ص با قبول پيشنهاد حفر خندق ، عامل تازه اى را در جنگهاى عرب كه تا آن زمان وجود نداشت وارد كرد كه در تقويت روحيه سپاه اسلام و تضعيف سپاه كفر بسيار مؤثر بود . 2 - مواضع حساب شده لشكر اسلام و تاكتيكهاى نظامى مناسب ، عامل مؤثرى براى عدم نفوذ دشمن به داخل مدينه بود . 3 - كشته شدن « عمرو بن عبد ود » به دست قهرمان بزرگ اسلام على بن ابى طالب ع ، و فرو ريختن اميدهاى لشكر احزاب با مرگ وى ، عامل ديگرى بود . 4 - ايمان به پروردگار و توكل بر ذات پاك او كه بذر آن در دلهاى مسلمانان بوسيله پيامبر ص ، افشانده شده بود و مرتبا در طول جنگ وسيله تلاوت آيات قرآن و سخنان دلنشين پيامبر ص آبيارى مىشد ، نيز يك عامل بزرگ محسوب مىگرديد . 5 - روش پيامبر ص ، روح بزرگ و اعتماد به نفس او به مسلمانان ، قوت قلب و آرامش مىبخشيد . 6 - افزون بر اينها داستان « نعيم بن مسعود » يك عامل مؤثر براى ايجاد تفرقه در ميان لشكر احزاب و تضعيف آنان شد .