( * ( وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لآتَوْها وَما تَلَبَّثُوا بِها إِلَّا يَسِيراً ) * ) . پيدا است مردمى كه اين چنين ضعيف و بىپاشنه‌اند نه آماده پيكار با دشمنند و نه پذيراى شهادت در راه خدا ، به سرعت تسليم مىشوند و تغيير مسير مىدهند . بنا بر اين منظور از كلمه « فتنه » در اينجا همان شرك و كفر است ( همانگونه كه در آيات ديگر قرآن از قبيل آيه 193 سوره بقره آمده است ) . ولى بعضى از مفسران احتمال داده‌اند كه مراد از « فتنه » در اينجا جنگ بر ضد مسلمانان است كه اگر به اين گروه منافق پيشنهاد شود به زودى اين دعوت را اجابت كرده و با فتنه جويان همكارى مىكنند ! اما اين تفسير با ظاهر جمله * ( وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها ) * ( اگر از اطراف بر مدينه هجوم آورند . . . ) سازگار نيست ، و شايد به همين دليل اكثر مفسران همان معنى اول را انتخاب كرده‌اند . سپس قرآن ، اين گروه منافق را به محاكمه مىكشد و مىگويد : « آنها قبلا با خدا عهد و پيمان بسته بودند كه پشت به دشمن نكنند ، و بر سر عهد خود در دفاع از توحيد و اسلام و پيامبر بايستند ، مگر آنها نمىدانند كه عهد الهى مورد سؤال قرار خواهد گرفت » و آنها در برابر آن مسئولند ( * ( وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّه مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الأَدْبارَ وَكانَ عَهْدُ اللَّه مَسْؤُلًا ) * ) . بعضى گفته‌اند : منظور از اين عهد و پيمان همان تعهدى است كه طايفه « بنى حارثه » در روز جنگ احد با خدا و پيامبر كردند در آن هنگام كه تصميم به مراجعت از ميدان گرفتند و بعد پشيمان شدند ، عهد بستند كه ديگر هرگز گرد اين امور نروند ، اما همانها در ميدان جنگ احزاب باز به فكر پيمانشكنى افتادند ( 1 ) . بعضى نيز آن را اشاره به عهدى مىدانند كه در جنگ بدر و يا در عقبه قبل

--> ( 1 ) « تفسير قرطبى » و « تفسير فى ظلال » ذيل آيات مورد بحث .