كند ، در آيه بعد مىافزايد : « اگر ما مىخواستيم به هر انسانى ( اجبارا ) هدايت لازمش را مىداديم » ( * ( وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها ) * ) . مسلما ما چنين قدرتى داريم ، ولى ايمانى كه از طريق اجبار و الزام ما تحقق يابد ارزش چندانى ندارد ، اراده ما بر اين تعلق گرفته است كه نوع انسان را به اين افتخار نائل كنيم كه « مختار » باشد ، و راه تكامل را با پاى خويش بسپرد . لذا در پايان آيه مىفرمايد : « من آنها را آزاد گذاردم ولى مقرر كرده‌ام كه دوزخ را از انسانهاى بى ايمان و گنهكار از جن و انس همگى پر كنم » ( * ( وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ) * ) . آرى آنها با سوء اختيار خود اين راه را طى كرده‌اند و مستحق مجازاتند ، و ما هم اراده قاطع داريم بر اينكه دوزخ را از آنان پر كنيم . با توجه به آنچه در بالا گفتيم و با توجه به صدها آيه قرآن كه انسان را موجودى مختار و صاحب اراده ، و مكلف به تكاليف و مسئول در برابر اعمال خويش ، و قابل هدايت بوسيله پيامبران و تهذيب نفس و خودسازى ، مىداند ، هر گونه توهم دائر بر اينكه آيه فوق دليل بر جبر است - آن چنان كه فخر رازى و امثال او پنداشته‌اند - منتفى مىشود . ممكن است جمله قاطع و كوبنده فوق اشاره به اين باشد كه مبادا تصور كنيد ، رحمانيت و رحيميت خداوند ، مانع از مجازات مجرمان آلوده و ستمگر است ، مبادا به آيات رحمت مغرور شويد و خود را از مجازات الهى معاف بشمريد كه رحمت او جايى دارد و غضب او جايى . او مسلما - مخصوصا با توجه به لام قسم در جمله « لأملأن » و نون تاكيد در آخر آن - به اين وعده خود وفا خواهد كرد ، و دوزخ را از اين دوزخيان پر مىكند ، كه اگر نكند بر خلاف حكمت است .