پيشوايان بزرگ را مىبيند ، و صداى آواى حماسه‌هاى آنها را مىشنود . آرى اينها همه دست به دست هم مىدهند و زمينه يك انقلاب اخلاقى را در دلهاى آماده فراهم مىسازند ، به گونه اى توصيف ناشدنى و رق زندگانى انسان را بر مىگردانند و صفحه نوينى در حيات او آغاز مىكنند . بى جهت نيست كه در روايات اسلامى مىخوانيم : « كسى كه حج را به طور كامل انجام دهد يخرج من ذنوبه كهيئته يوم ولدته امه ! « : از گناهان خود بيرون مىآيد همانند روزى كه از مادر متولد شده » ( 1 ) . آرى حج براى مسلمانان يك تولد ثانوى است ، تولدى كه آغازگر يك زندگى نوين انسانى مىباشد . البته احتياج به ياد آورى ندارد كه اين بركات و آثار - و آنچه بعدا به آن اشاره خواهيم كرد - نه براى كسانى است كه از حج تنها به پوسته اى از آن قناعت كرده ، و مغز آن را بدور افكنده‌اند و نه براى آنها كه حج را وسيله تفريح و سير و سياحت و يا تظاهر و ريا و تهيه وسائل مادى شخصى قرار داده و هرگز به روح آن واقف نشده‌اند سهم آنها همان است كه به آن رسيده‌اند ! 2 - بعد سياسى حج - : به گفته يكى از بزرگان فقهاى اسلام مراسم حج در عين اينكه خالصترين و عميقترين عبادات را عرضه مىكند ، مؤثرترين وسيله براى پيشبرد اهداف سياسى اسلام است . روح عبادت ، توجه به خدا ، و روح سياست ، توجه به خلق خدا است ، اين دو در حج آن چنان به هم آميخته‌اند كه تار و پود يكپارچه ! . حج عامل مؤثرى براى وحدت صفوف مسلمانان است .

--> ( 1 ) بحار الانوار ج 99 صفحه 26 .