منظور از مسجد الحرام در اين آيه چيست ؟ بعضى گفته‌اند منظور همان ظاهر آن است يعنى خانه كعبه و كل مسجد الحرام ، ولى بعضى آن را اشاره به « تمام مكه » مىدانند ، و آيه اول سوره اسراء را كه در باره معراج پيامبر ص است دليل بر آن مىدانند ، زيرا در اين آيه تصريح شده كه آغاز معراج از مسجد الحرام بود در حالى كه تاريخ مىگويد از « خانه خديجه » يا « شعب ابى طالب » يا « خانه ام هانى » بوده است ، معلوم مىشود منظور از مسجد الحرام كل مكه است ( 1 ) . ولى از آنجا كه شروع معراج پيامبر ص از بيرون مسجد الحرام مسلم نيست ، و احتمال دارد كه از خود مسجد ، صورت گرفته باشد ، ما دليلى نداريم كه آيه مورد بحث را از ظاهرش بازگردانيم ، بنا بر اين موضوع بحث در اين آيه خود مسجد الحرام است . و اگر در روايات فوق خوانديم كه به همين آيه براى مساوات مردم در خانه‌هاى مكه استدلال شده است به خاطر اين است كه حكم مزبور ظاهرا يك حكم استحبابى است و در يك حكم استحبابى توسعه موضوع روى تناسبها مانعى ندارد ( دقت كنيد ) . « الحاد به ظلم » چيست ؟ « الحاد » در لغت به معنى انحراف از حد اعتدال است و « لحد » را از اين جهت لحد گويند كه حفره اى در كنار قبر و خارج از حد وسط آن است . بنا بر اين منظور از جمله فوق كسانى است كه با توسل به ظلم از حد اعتدال خارج مىشوند ، و در آن سرزمين مرتكب خلاف مىگردند ، منتهى بعضى ظلم را در اينجا منحصرا به معنى « شرك » تفسير كرده‌اند ، و بعضى حلال شمردن محرمات ،

--> ( 1 ) كنز العرفان ج 1 صفحه 335 .