اما روشن است كه اين سه تفسير منافاتى با هم ندارند ، و ممكن است آيه ناظر به همه آنها باشد . به هر حال در دو آيه فوق در يك جمع بندى نهايى به اينجا مىرسيم كه اعمال افراد بى ايمان نخست به نور كاذبى تشبيه شده كه همچون يك سراب در بيابان خشك و سوزان ظاهر مىشود ، سرابى كه نه تنها عطش تشنه كامان را فرو نمىشناند بلكه به خاطر دوندگى بيشتر آن را افزايش مىدهد . سپس از اين نور كاذب كه اعمال ظاهر فريب منافقان بى ايمان است وارد مرحله باطن اين اعمال مىشود ، باطنى هولناك مملو از ظلمتها و تاريكيهاى متراكم و هراسانگيز ، باطنى وحشتناك كه تمام حواس انسانى در آن از كار مىافتد و نزديكترين اشياء محيط بر او پنهان مىگردد ، حتى خودش را نمىتواند ببيند تا چه رسد به ديگران را ! بديهى است در چنين ظلمت هولانگيزى ، انسان در تنهايى مطلق و جهل و بيخبرى كامل فرو مىرود ، نه راه را پيدا مىكند ، نه همسفرانى دارد ، نه موضع خود را مىشناسد ، نه وسيله اى در اختيار دارد ، چرا كه از منبع نور يعنى « اللَّه » كسب روشنايى نكرده ، و در حجاب خودخواهى و جهل و نادانى فرو رفته است . اگر فراموش نكرده باشيد گفتيم نور سرچشمه تمام زيبائيها ، روشنائيها ، حيات و زندگى و جنبش و حركت است ، اما به عكس ظلمت منبع زشتيها ، مرگ و نيستى ، سكون و سكوت مىباشد ، ظلمت كانون وحشت و نفرت است ، ظلمت همراه با سردى و افسردگى است ، و چنين است حال كسانى كه نور ايمان را از دست مىدهند و در ظلمت كفر فرو مىروند .