مىماند كه زمان خويش به دست جنايتكارى سپرده او را گام به گام به سوى پرتگاه مىبرد ، تا سقوط كند و نابود گردد ، آرى اين است « خطوات شيطان » ( 1 ) . سپس اشاره به يكى از مهمترين نعمتهاى بزرگش بر انسانها در طريق هدايت كرده چنين مىگويد : « اگر فضل و رحمت الهى بر شما نبود احدى از شما هرگز پاك نمىشد ، ولى خداوند هر كه را بخواهد تزكيه مىكند ، و خدا شنوا و دانا است » ( * ( وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَلكِنَّ اللَّه يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَاللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) * ) . بدون شك فضل و رحمت الهى است كه موجب نجات انسانها از آلودگيها و انحرافات و گناهان مىشود ، چرا كه از يك سو موهبت عقل را داده ، و از سوى ديگر موهبت وجود پيامبر و احكامى كه از طريق وحى نازل مىگردد ، ولى از اين مواهب گذشته توفيقات خاص او و امدادهاى غيبيش كه شامل حال انسانهاى آماده و مستعد و مستحق مىگردد مهمترين عامل پاكى و تزكيه است . جمله « * ( مَنْ يَشاءُ ) * » چنان كه بارها گفته‌ايم به معنى اراده و مشيت بى دليل نيست ، بلكه تا مجاهده و تلاشى از ناحيه بندگان نباشد هدايت و موهبتى از ناحيه خدا صورت نمىگيرد ، آن كس كه طالب اين راه است و در آن گام مىنهد و جهاد مىكند ، دستش را مىگيرد ، از وسوسه شياطين حفظش مىكند و به سر منزل مقصود مىرساند . و به تعبير ديگر فضل و رحمت الهى گاه جنبه « تشريعى » دارد ، و آن از طريق بعثت پيامبران و نزول كتب آسمانى و تشريع احكام و بشارتها و انذارها است ، و گاه جنبه « تكوينى » دارد و آن از طريق امدادهاى معنوى و الهى است ، و آيات مورد بحث ( بقرينه جمله « من يشاء » ) بيشتر ناظر به قسمت دوم است .

--> ( 1 ) در مورد فرق ميان « فحشاء » و « منكر » در جلد 11 صفحه 370 ذيل آيه 90 سوره نحل بحث كرده‌ايم .