و اينكه تكيه بر روى « مردان و زنان با ايمان » شده اشاره به اين است كه ايمان صفتى است كه مىتواند مانع و رادع در برابر گمانهاى بد باشد . تا اينجا سرزنش و ملامت آنها جنبه‌هاى اخلاقى و معنوى دارد كه به هر حساب جاى اين نبود كه مؤمنان در برابر چنين تهمت زشتى سكوت كنند و يا آلت دست شايعه سازان كور دل گردند . سپس به بعد قضايى مساله توجه كرده مىگويد : « چرا آنها را موظف به آوردن چهار شاهد ننموديد » ؟ ( * ( لَوْ لا جاؤُ عَلَيْه بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ ) * ) . « اكنون كه چنين گواهانى را نياوردند آنها نزد خدا دروغگويانند » ( * ( فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّه هُمُ الْكاذِبُونَ ) * ) . اين مؤاخذه و سرزنش نشان مىدهد كه دستور اقامه شهود چهار گانه و همچنين حد قذف در صورت عدم آن ، قبل از آيات « افك » نازل شده بود . اما اين سؤال كه چرا شخص پيامبر ص اقدام به اجراى اين حد نكرد پاسخش روشن است ، زيرا تا همكارى از ناحيه مردم نباشد اقدام به چنين امرى ممكن نيست زيرا پيوندهاى تعصب آميز قبيله اى گاهى سبب مىشد كه مقاومتهاى منفى در برابر اجراى بعضى از احكام و لو به طور موقت ابراز شود ، چنان كه طبق نقل تواريخ در اين حادثه چنين بود . سر انجام تمام اين سرزنشها را جمع بندى كرده ، مىگويد : « اگر فضل و رحمت خدا در دنيا و آخرت شامل حال شما نبود به خاطر اين كارى كه در آن وارد شديد عذاب عظيمى دامانتان را مىگرفت » ( * ( وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيه عَذابٌ عَظِيمٌ ) * ) . با توجه به اينكه « افضتم » از ماده « افاضه » به معنى خروج آب با كثرت