2 - تفسير جمله « * ( فِيما تَرَكْتُ ) * » در آيات فوق خوانديم كه كافران در آستانه مرگ تقاضا مىكنند كه آنها را بازگردانند تا « در آنچه ترك گفته‌اند » عمل صالح انجام دهند . بعضى معتقدند « * ( فِيما تَرَكْتُ ) * » در اينجا اشاره به اموالى است كه از آنها به يادگار مىماند كه در تعبيرات معمولى نيز از آن به « تركه ميت » تعبير مىشود . حديثى كه از امام صادق ع نقل شده است شاهدى بر اين معنى است ، آنجا كه فرمود : من منع قيراطا من الزكاة فليس بمؤمن و لا مسلم و هو قوله تعالى * ( رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ ) * : « كسى كه قيراطى از زكات را ندهد نه مؤمن است و نه مسلمان و سخن خداوند » * ( رَبِّ ارْجِعُونِ . . . ) * « نيز همين را مىگويد » ( 1 ) . در حالى كه بعضى ديگر معنى وسيعترى براى آن قائلند و « ما تركت » را اشاره به تمام اعمال صالحى كه ترك گفته مىدانند ، يعنى : خداوندا ! مرا باز گردان تا اعمال صالحى را كه ترك كرده‌ام جبران كنم ، و حديثى كه در بالا نقل كرديم چنانچه از قبيل بيان مصداق روشن باشد منافاتى با اين تفسير وسيع و جامع ندارد و با توجه به اينكه اين گونه افراد از تمام فرصتهايى كه از دست داده‌اند پشيمان مىشوند و ميل دارند همه را جبران كنند ، تفسير دوم صحيحتر به نظر مىرسد . ضمنا تعبير به « لعل » در جمله « * ( لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً ) * » ( شايد عمل صالحى انجام دهم ) ممكن است اشاره به اين باشد كه اين افراد آلوده و منحرف از وضع آينده خود نيز اطمينان كامل ندارند و كم و بيش مىدانند كه اين ندامت و پشيمانى معلول شرائط خاصى است كه در آستانه مرگ براى آنها پيدا شده است و اى بسا

--> ( 1 ) كافى و ثواب الاعمال و من لا يحضره الفقيه ( طبق نقل تفسير نور الثقلين جلد 3 صفحه 552 ) .