تفسير : سير در ارض و بيدارى دلها از آنجا كه در آيات گذشته ، سخن از اقوام ظالم و ستمگرى بود كه خداوند آنها را به كيفر اعمالشان رسانيد و شهر و ديارشان را ويران ساخت ، در نخستين آيه مورد بحث به عنوان تاكيد روى اين مساله مىگويد : « آيا آنها سير در زمين نكردند تا دلهايى داشته باشند كه با آن حقيقت را درك كنند ؟ يا گوشهاى شنوايى كه نداى حق را بشنوند » ( * ( أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها ) * ) . آرى ويرانه‌هاى كاخهاى ستمگران و مساكن ويران شده جباران و دنيا پرستان كه روزى در اوج قدرت مىزيستند ، هر يك در عين خاموشى هزار زبان دارند و با هر زبانى هزاران نكته مىگويند . اين ويرانه‌ها ، كتابهاى گويا و زنده اى است از سرگذشت اين اقوام ، از نتائج اعمال و رفتارشان و از برنامه‌هاى ننگين و كيفر شومشان . اين زمينهاى خاموش ، و آثارى كه در اين ويرانه‌ها به چشم مىخورد ، چنان نغمه‌هاى شورانگيزى در جان انسان مىدمند كه گاه مطالعه يكى از آنها به اندازه مطالعه يك كتاب قطور به انسان درس مىدهد ، و با توجه به تكرار تاريخ كه اصل اساسى زندگى انسانها است آينده را در برابرش مجسم مىكنند آرى مطالعه آثار گذشتگان گوش را شنوا ، چشم را بينا مىسازد . و به همين دليل در بسيارى از آيات قرآن ، دستور جهانگردى داده شده است ، اما جهانگردى الهى و اخلاقى كه دل عبرت بين از ديده بيرون آيد و ايوان مدائن و قصرهاى فراعنه را آئينه عبرت بداند ، گاهى از راه دجله سرى به مدائن زند و گاه سيلابى از اشك همچون دجله بر خاك مدائن جارى سازد . از دندانه‌هاى قصرهاى ويران شده شاهان جبار پندهايى نو نو بشنود ، و از