نكته ديگر اينكه يمين ( راست ) در آيه فوق به صورت مفرد و شمائل ( جمع « شمال » بر وزن مشعل به معنى چپ ) به صورت جمع آمده است . اين تفاوت تعبير ممكن است به خاطر آن باشد كه سايه در آغاز صبح ( براى كسانى كه متوجه نقطه جنوب هستند ) در طرف راست مىافتد سپس دائما به طرف چپ حركت مىكند تا به هنگام غروب كه در افق مشرق محو مىگردد ( 1 ) . اين احتمال را نيز مفسران داده‌اند كه يمين گرچه مفرد است ولى گاهى از آن اراده جمع مىشود و در اينجا منظور جمع است ( 2 ) . در آيه گذشته تنها سخن از « سجده » سايه‌ها - با آن مفهوم وسيعش - به ميان آمده بود ، ولى در آيه بعد اين مساله را به عنوان يك برنامه عمومى براى همه موجودات مادى و غير مادى ، آسمانى و زمينى بيان كرده ، مىگويد : « آنچه در آسمانها و آنچه در زمين از جنبندگان است و همچنين فرشتگان براى خدا سجده مىكنند » ( * ( وَلِلَّه يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ ) * ) . « و آنها در اين راه هيچگونه استكبار نمىورزند » ( * ( وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ ) * ) و در برابر خدا و فرمان او تسليم محضند . حقيقت سجده ، نهايت خضوع و تواضع و پرستش است ، و آن سجده معمولى ما كه بر هفت عضو انجام مىدهيم مصداقى از اين مفهوم عام است ، و منحصر به آن نيست . و از آنجا كه همه موجودات و مخلوقات خدا ، در جهان تكوين و آفرينش ، تسليم قوانين عمومى عالم هستى مىباشند ، و از مسير اين قوانين منحرف نمىشوند و اين

--> ( 1 ) تفسير قرطبى ذيل آيه فوق . ( 2 ) تفسير ابو الفتوح رازى جلد 7 صفحه 110 .